تصور کنید همراه فرزندتان به مهمانی رفتهاید. کودک شما هنگام بازی، لیوانی را میشکند و یکی از بزرگترها با عصبانیت به او میگوید: «چقدر دست و پا چلفتی هستی! چند بار باید بهت بگم مواظب باش؟» کودک سرش را پایین میاندازد و چیزی نمیگوید. شاید در همان لحظه، اولین واکنش شما این باشد که از فرزندتان دفاع کنید و بگویید: «با بچه من اینطوری صحبت نکنید!» اما ممکن است همزمان نگران باشید که واکنش شدید شما باعث درگیری خانوادگی شود.
فهرست مطالب
- آیا باید همیشه جلوی دیگران از کودک دفاع کنیم؟
- وقتی کسی کودک را سرزنش میکند، اول آرام بمانید
- اگر انتقاد درست بود، اشتباه کودک را انکار نکنید.
- اگر فرد مقابل کودک را تحقیر کرد، محترمانه مرز بگذارید.
- جلوی کودک با فرد مقابل وارد دعوای شدید نشوید.
- بعد از ماجرا حتماً با کودک صحبت کنید.
- به کودک یاد بدهید بین اشتباه و شخصیت خودش تفاوت بگذارد.
- اگر کودک اشتباه کرده، راه جبران را نشان دهید.
- اگر فردی از اعضای خانواده مرتب کودک را سرزنش میکند چه کنیم؟
- اگر کودک به حرف بزرگترها جواب داد چه کنیم؟
- اگر فرد مقابل به کودک آسیب فیزیکی زد چه کنیم؟
- چند جمله آماده برای دفاع محترمانه از کودک
- چه کارهایی را نباید انجام دهیم؟
- چه زمانی از متخصص کمک بگیریم؟
از طرف دیگر، شاید وسوسه شوید برای حفظ احترام بزرگتر، سکوت کنید و بعداً در خلوت با کودک صحبت کنید. اما کودک ممکن است همان لحظه فقط یک چیز را تجربه کند: اینکه فردی او را جلوی دیگران تحقیر کرده و هیچکس از او حمایت نکرده است.
واکنش والدین در چنین موقعیتی اهمیت زیادی دارد. البته این به معنای آن نیست که والد باید همیشه و در هر شرایطی رفتار کودک را درست بداند یا از اشتباه او دفاع کند. مسئله اصلی این است که میان اصلاح رفتار کودک و تحقیر خود کودک تفاوت بگذاریم.
متخصصان فرزندپروری نیز توصیه میکنند هنگام اصلاح رفتار، تمرکز روی کاری باشد که کودک انجام داده است، نه اینکه به شخصیت او برچسب زده شود. یونیسف نیز تأکید میکند که انتقاد باید متوجه رفتار باشد، نه شخصیت کودک.
آیا باید همیشه جلوی دیگران از کودک دفاع کنیم؟
دفاع از کودک به معنای این نیست که هر بار کسی از رفتار او انتقاد کرد، فوراً وارد بحث شویم یا اشتباه کودک را انکار کنیم. گاهی ممکن است فرد مقابل، نکته درستی را مطرح کند. مثلاً کودک وسیلهای را عمداً خراب کرده یا با کودک دیگری رفتار نامناسبی داشته است. در چنین شرایطی، والد میتواند رفتار کودک را بپذیرد و در عین حال اجازه ندهد کودک تحقیر شود.
تفاوت مهم این دو جمله را ببینید:
«بچه بیادبی هستی و اصلاً بلد نیستی رفتار کنی».
در مقابل:
«کاری که انجام دادی مناسب نبود. بعداً دربارهاش با هم صحبت میکنیم.»
در جمله دوم، رفتار کودک مورد توجه قرار گرفته، اما به شخصیت او حمله نشده است. آکادمی اطفال آمریکا نیز استفاده از فریاد، شرمنده کردن و تحقیر کودک را روش مؤثری برای اصلاح رفتار نمیداند و توصیه میکند والدین از روشهای مثبت و آموزشی برای تعیین حد و اصلاح رفتار استفاده کنند.
وقتی کسی کودک را سرزنش میکند، اول آرام بمانید
اولین قدم این است که قبل از واکنش، چند ثانیه مکث کنید. این کار شاید ساده به نظر برسد، اما وقتی کسی جلوی شما فرزندتان را تحقیر میکند، احساس خشم و حمایت از کودک کاملاً طبیعی است. با این حال، پاسخ هیجانی والد ممکن است موقعیت را بدتر کند؛ بهخصوص اگر کودک هنوز در کنار شماست و شاهد دعوای بزرگترها باشد.
چند نفس عمیق بکشید و سعی کنید به جای پاسخ دادن از روی عصبانیت، مشخص کنید دقیقاً چه اتفاقی افتاده است.
از خودتان بپرسید:
- آیا فرد مقابل فقط درباره رفتار کودک تذکر داده است؟
- آیا از کلمات تحقیرآمیز استفاده کرده است؟
- آیا این رفتار یک اتفاق موردی است یا مرتب تکرار میشود؟
- آیا کودک در حال حاضر احساس ترس یا شرمندگی میکند؟
این چند ثانیه مکث میتواند کمک کند واکنش شما به جای دفاع عصبی، به یک واکنش تربیتی تبدیل شود.
اگر انتقاد درست بود، اشتباه کودک را انکار نکنید.
گاهی والد از ترس اینکه کودک آسیب ببیند، به سمت دیگری میرود و تمام رفتارهای او را توجیه میکند. برای مثال، اگر کودک اسباببازی دوستش را بدون اجازه برداشته است، گفتن «بچه است دیگر، اشکالی ندارد» شاید در کوتاهمدت از کودک دفاع کند، اما فرصت یادگیری را از او میگیرد. در چنین شرایطی میتوانید بگویید:
«درست است که این کار مناسب نبود، اما بهتر است بدون سرزنش دربارهاش صحبت کنیم.»
««قبول دارم که باید از او عذرخواهی کند، اما لازم نیست به خاطر این اشتباه به او برچسب بزنیم.»
این واکنش یک پیام مهم به کودک میدهد: «تو اگر اشتباه کنی، باید مسئولیت اشتباهت را بپذیری و در عین حال می توانی همچنان ارزشمند باشی.»
اگر فرد مقابل کودک را تحقیر کرد، محترمانه مرز بگذارید.
اگر کسی از عباراتی مانند «بچه بد»، «خنگ»، «بیتربیت»، «تنبل» یا «دست و پا چلفتی» استفاده میکند، بهتر است والد به شکل محترمانه اما قاطعانه مرز مشخصی تعیین کند. لازم نیست با صدای بلند دعوا کنید.
میتوانید بگویید:
«اگر مشکلی در رفتارش هست، خودم با او صحبت میکنم.»
«ممنون که گفتید. درباره رفتارش با او صحبت میکنم، ولی ترجیح میدهم به خودش برچسب نزنیم.»
یا اگر کودک کوچک است:
«میدانم رفتار او مناسب نبود، اما لطفاً سرزنشش نکنید. خودم موضوع را مدیریت میکنم.»
این نوع پاسخ هم از کودک حمایت میکند و هم احتمال درگیری با فرد مقابل را کاهش میدهد.
جلوی کودک با فرد مقابل وارد دعوای شدید نشوید.
گاهی والد از شدت ناراحتی شروع به مشاجره با فردی میکند که کودک را سرزنش کرده است. اگرچه احساس والد قابل درک است، اما درگیری شدید ممکن است برای کودک اضطراب بیشتری ایجاد کند. اگر شرایط اجازه میدهد، ابتدا کودک را از موقعیت دور کنید و بعد با فرد مقابل صحبت کنید. مثلاً میتوانید به کودک بگویید:
«بیا با هم بریم یک جای آرامتر.»
بعد از اینکه کودک آرام شد، درباره اتفاقی که افتاده با او صحبت کنید. این موضوع بهخصوص درباره کودکان کمسن اهمیت دارد، زیرا آنها ممکن است نتوانند تفاوت میان «اختلاف نظر بزرگترها» و «خطر واقعی» را به خوبی تشخیص دهند.
بعد از ماجرا حتماً با کودک صحبت کنید.
حتی اگر همان لحظه از کودک دفاع کردهاید، بهتر است بعداً فرصتی برای گفتوگو با او ایجاد کنید. از او بپرسید:
«وقتی فلانی با تو آنطوری صحبت کرد، چه احساسی داشتی؟»
«فکر میکنی حرفی که زد ناراحتت کرد؟»
در این مرحله لازم نیست فوراً توضیح بدهید که فرد مقابل اشتباه کرده یا کودک چه کاری باید انجام میداده است. ابتدا گوش کنید.
یونیسف در توصیههای مربوط به گفتوگو با کودکان بر گوش دادن بدون قضاوت و ایجاد فضایی تأکید میکند که کودک بتواند احساسات خود را بیان کند. ممکن است کودک بگوید:
«خجالت کشیدم.»
«فکر کردم من بچه بدی هستم.»
«دیگه نمیخوام برم اونجا.»
این پاسخها اطلاعات مهمی درباره تجربه عاطفی کودک در اختیار شما قرار میدهد.
به کودک یاد بدهید بین اشتباه و شخصیت خودش تفاوت بگذارد.
یکی از مهمترین درسهایی که میتوانید به کودک بدهید این است که انجام یک کار اشتباه به معنی بد بودن خود او نیست. مثلاً به جای اینکه بگویید:
«تو بچه خوبی هستی و آن شخص اشتباه میکرد».
بهتر است بگویید:
«ممکنه کاری که انجام دادی اشتباه بوده باشه، اما این به این معنی نیست که تو بچه بدی هستی. همه آدمها اشتباه میکنند و میتوانند از اشتباهشان یاد بگیرند.»
این نگاه به کودک کمک میکند مسئولیت رفتار خود را بپذیرد، بدون اینکه احساس شرم شدید پیدا کند.
اگر کودک اشتباه کرده، راه جبران را نشان دهید.
دفاع از کودک نباید به معنای نادیده گرفتن پیامد رفتار او باشد. اگر کودک چیزی را شکسته، میتواند برای جمع کردن آن کمک کند. اگر به دوستش آسیب زده، میتواند عذرخواهی کند. اگر وسیلهای را بدون اجازه برداشته، میتواند آن را برگرداند. هدف این است که کودک بفهمد اشتباه کردن قابل اصلاح است. مثلاً میتوانید بگویید:
«کاری که کردی درست نبود. بیا ببینیم چطور میتونیم درستش کنیم.»
این جمله به جای ایجاد شرم، کودک را به سمت مسئولیتپذیری هدایت میکند.
اگر فردی از اعضای خانواده مرتب کودک را سرزنش میکند چه کنیم؟
این شرایط کمی پیچیدهتر است. ممکن است فرد موردنظر مادربزرگ، پدربزرگ، عمه، دایی یا حتی یکی از دوستان نزدیک خانواده باشد. اگر رفتار او تکرار میشود، بهتر است موضوع را در زمانی آرام و دور از حضور کودک مطرح کنید.
به جای گفتن:
«شما همیشه بچه من را تحقیر میکنید».
میتوانید بگویید:
«میدانم نگرانی شما درباره رفتار او از روی محبت است، اما وقتی جلوی دیگران به او میگوییم بیتربیت یا تنبل، خیلی تحت تأثیر قرار میگیرد. اگر مشکلی در رفتارش دیدید، لطفاً به من بگویید تا خودم با او صحبت کنم.»
این روش احتمال دفاعی شدن طرف مقابل را کمتر میکند.
اگر کودک به حرف بزرگترها جواب داد چه کنیم؟
ممکن است کودک بعد از شنیدن سرزنش بگوید:
«تو هم همیشه منو دعوا میکنی!»
«اصلاً دوستت ندارم!»
در این شرایط، والد نباید الزاماً وارد جنگ قدرت شود.
میتوانید ابتدا احساس او را ببینید:
«میفهمم خیلی ناراحت شدی.»
بعد مرز را مشخص کنید:
«ولی قرار نیست برای ناراحتی به کسی توهین کنیم.»
این شیوه به کودک یاد میدهد که احساساتش قابل قبول هستند، اما هر رفتاری به دلیل داشتن احساسات مجاز نیست.
اگر فرد مقابل به کودک آسیب فیزیکی زد چه کنیم؟
در این شرایط مسئله کاملاً متفاوت است. اگر فردی کودک را کتک زد، هل داد، به او آسیب زد یا رفتاری انجام داد که امنیت جسمی یا روانی او را تهدید میکند، اولویت با خارج کردن کودک از موقعیت و تأمین امنیت اوست. والد نباید برای حفظ احترام فامیل یا جلوگیری از ناراحتی دیگران، چنین رفتاری را عادی جلوه دهد.
آکادمی اطفال آمریکا استفاده از تنبیه بدنی، تهدید، توهین، تحقیر و شرمنده کردن کودک را توصیه نمیکند و بر روشهای سالمتر برای آموزش رفتار تأکید دارد.
اگر کودک در معرض آزار قرار گرفته است، موضوع باید جدی گرفته شود و در صورت نیاز از افراد متخصص یا مراجع حمایتی کمک گرفته شود.
چند جمله آماده برای دفاع محترمانه از کودک
در لحظهای که کسی کودک را سرزنش میکند، ممکن است والد آنقدر عصبانی یا غافلگیر شود که نداند چه بگوید. داشتن چند جمله آماده میتواند کمککننده باشد:
- اگر رفتارش مشکلی داشته باشد، خودم با او صحبت میکنم.
- اشتباهش را قبول دارم، ولی بهتر است به شخصیتش برچسب نزنیم.
- میدانم منظورتان کمک است، اما ترجیح میدهم این موضوع را خودم مدیریت کنم.
- بیایید درباره کاری که انجام داده صحبت کنیم، نه اینکه بگوییم خودش بچه بدی است.
- الان خیلی ناراحت شده؛ اجازه بدهید اول آرام شود.
- من با او صحبت میکنم و کمکش میکنم رفتار مناسبتری داشته باشد.
این جملهها نشان میدهند که والد نه اشتباه کودک را انکار میکند و نه اجازه میدهد کودک تحقیر شود.
چه کارهایی را نباید انجام دهیم؟
گاهی والد برای دفاع از کودک ناخواسته واکنشهایی نشان میدهد که نتیجه معکوس دارند.
- کودک را جلوی دیگران تحقیر نکنید: مثلاً نگویید: «ببین به خاطر کار تو مجبور شدم جواب مردم رو بدم.»
- این جمله ممکن است احساس گناه کودک را بیشتر کند.
- فرد مقابل را جلوی کودک تحقیر نکنید: هدف شما حمایت از کودک است، نه آموزش این پیام که هنگام عصبانیت میتوان دیگران را تحقیر کرد.
- اشتباه کودک را کاملاً انکار نکنید: اگر کودک واقعاً رفتار نامناسبی داشته است، بهتر است مسئولیت آن را یاد بگیرد.
- کودک را با دیگران مقایسه نکنید: جملههایی مانند «ببین بچه فلانی چقدر مؤدبه» معمولاً به جای ایجاد انگیزه، احساس ناکافی بودن ایجاد میکنند. یونیسف نیز توصیه میکند والدین از مقایسه کودکان با دیگران فاصله بگیرند و روی نقاط قوت و پیشرفت خود کودک تمرکز کنند.
چه زمانی از متخصص کمک بگیریم؟
یک بار سرزنش شدن معمولاً به این معنا نیست که کودک دچار مشکل روانشناختی شده است. اما اگر کودک به طور مداوم در معرض تحقیر، تهدید، توهین یا تنبیه قرار دارد، موضوع جدیتر است.
اگر بعد از چنین تجربههایی تغییرات قابل توجهی در رفتار کودک ایجاد شده است، بهتر است با روانشناس کودک یا متخصص اطفال مشورت کنید. برای مثال:
- کودک به شکل غیرمعمولی گوشهگیر شده است.
- اعتمادبهنفس او به شکل محسوسی کاهش پیدا کرده است.
- مرتب میگوید «من بچه بدی هستم» یا «من هیچ کاری را درست انجام نمیدهم».
- از رفتن به خانه یا دیدن فرد خاصی به شدت میترسد.
- دچار اضطراب، کابوس یا اختلال خواب شده است.
- رفتار پرخاشگرانه او به شکل محسوسی افزایش پیدا کرده است.
- از مدرسه، دوستان یا فعالیتهایی که قبلاً دوست داشته فاصله گرفته است.
- مرتب گریه میکند یا درباره بیارزش بودن خودش صحبت میکند.
- فردی به صورت مکرر کودک را تهدید، تحقیر یا تنبیه میکند.
- کودک مورد آزار جسمی یا روانی قرار گرفته است.
اگر احساس میکنید خودتان نیز در مواجهه با این موقعیتها کنترل خشم خود را از دست میدهید، کمک گرفتن از روانشناس میتواند به شما در ایجاد روشهای سالمتر ارتباط با کودک کمک کند. آکادمی اطفال آمریکا نیز توصیه میکند والدینی که احساس میکنند کنترل خود را از دست دادهاند، از کمک حرفهای استفاده کنند.
جمع بندی
وقتی فرد دیگری کودک شما را دعوا یا سرزنش میکند، لازم نیست برای دفاع از او حتماً وارد دعوا شوید و از طرف دیگر، سکوت کامل نیز همیشه بهترین واکنش نیست.واکنش مناسب به شرایط بستگی دارد. اگر انتقاد درباره یک رفتار واقعی کودک است، میتوانید آن رفتار را بپذیرید و بعداً در فضای آرام درباره آن با کودک صحبت کنید. اما اگر فرد مقابل کودک را تحقیر، مسخره یا با برچسبهایی مانند «بد»، «تنبل» یا «بیتربیت» خطاب میکند، بهتر است محترمانه مرز مشخصی تعیین کنید.مهمترین پیام برای کودک این است که «تو میتوانی اشتباه کنی، اما اشتباهت تمام شخصیت تو نیست.»
کودک باید یاد بگیرد مسئولیت رفتار خودش را بپذیرد، اشتباهاتش را جبران کند و در عین حال بداند که حتی هنگام اشتباه نیز ارزشمند و دوستداشتنی است. روشهای تربیتی مبتنی بر احترام، تعیین حد و تمرکز بر رفتار به جای تحقیر شخصیت، هم به یادگیری بهتر کودک کمک میکنند و هم رابطه او با والدین را حفظ میکنند.در نهایت، اگر یک نفر به کودک شما تذکر داد، قبل از اینکه تصمیم بگیرید «از کودک دفاع کنم یا نه»، بهتر است سؤال دیگری از خودتان بپرسید: «چطور میتوانم هم به کودک یاد بدهم رفتار بهتری داشته باشد و هم اجازه ندهم احساس ارزشمندی خودش را از دست بدهد؟»
حالا شما بگویید: اگر تا به حال کسی جلوی خودتان فرزندتان را دعوا یا سرزنش کرده، چه واکنشی نشان دادهاید؟ به نظرتان دفاع کردن همان لحظه بهتر است یا صحبت با کودک بعد از تمام شدن مهمانی؟