«مامان، چرا همهجا درباره جنگ حرف میزنن؟ یعنی ممکنه اینجا هم اتفاقی بیفته؟»
فهرست مطالب
- آیا کودکان باید از جنگ و اتفاقات بد خبر داشته باشند؟
- کودک را در معرض اخبار لحظهای قرار ندهید.
- برای کودک خردسال چطور درباره جنگ صحبت کنیم؟
- برای کودک دبستانی چه توضیحی مناسب است؟
- اگر کودک درباره مرگ سؤال کرد چه کنیم؟
- اگر کودک دائماً سؤال میپرسد، چه کنیم؟
- نقش والدین از خود خبر مهمتر است.
- روتین روزمره کودک را تا حد امکان حفظ کنید.
- چه زمانی باید از متخصص کمک بگیریم؟
- والدین در برابر اخبار جنگ دقیقاً چه کار کنند؟
وقتی اخبار جنگ، حمله، زلزله، درگیری یا حوادث تلخ به بخش ثابتی از زندگی روزمره تبدیل میشود، بسیاری از والدین نمیدانند باید با کودک چه کنند. آیا بهتر است تلویزیون را خاموش کنیم و هیچ توضیحی ندهیم؟ یا باید واقعیت را همانطور که هست برای او تعریف کنیم؟
پاسخ هیچکدام از این دو حالت افراطی نیست.
کودک باید متناسب با سن و میزان درکش، اطلاعات واقعی و قابل فهم دریافت کند؛ اما قرار گرفتن مداوم در معرض تصاویر خشونتآمیز، اخبار لحظهای و گفتوگوهای اضطرابآلود بزرگسالان میتواند ترس و نگرانی او را بیشتر کند.
بنابراین هدف، پنهان کردن کامل اتفاقات بد نیست؛ هدف این است که کودک بدون اینکه با حجم زیادی از ترس و اطلاعات نامتناسب با سنش مواجه شود، واقعیت را بفهمد و احساس امنیت کند.
آیا کودکان باید از جنگ و اتفاقات بد خبر داشته باشند؟
بستگی به سن کودک و شرایط دارد. کودکان حتی اگر اخبار را مستقیماً نبینند، معمولاً متوجه تغییر فضای خانه میشوند. ممکن است صحبتهای والدین را بشنوند، تغییر برنامههای روزمره را ببینند یا از دوستان و شبکههای اجتماعی درباره اتفاقات مختلف چیزهایی بشنوند.
به همین دلیل، سکوت کامل همیشه به معنای محافظت از کودک نیست
اگر کودک احساس کند اتفاق مهمی در حال رخ دادن است اما هیچکس درباره آن توضیح نمیدهد، ممکن است خودش با استفاده از اطلاعات ناقص، بدترین سناریو را تصور کند.
مثلاً ممکن است فقط بشنود «جنگ شده» و تصور کند جنگ در همهجا و برای همه مردم اتفاق افتاده است. پس بهتر است اطلاعاتی که کودک دریافت میکند ساده، درست، محدود و متناسب با سن او باشد.
کودک را در معرض اخبار لحظهای قرار ندهید.
یکی از مهمترین نکات این است که بین آگاه کردن کودک و قرار دادن او در معرض اخبار تفاوت وجود دارد. لازم نیست کودک اخبار تلویزیون را بارها و بارها تماشا کند یا تصاویر حمله، مجروحان، ساختمانهای تخریبشده و صحنههای خشونت را ببیند.
آکادمی اطفال آمریکا توصیه میکند والدین میزان مواجهه کودکان با اخبار و تصاویر ناراحتکننده را مدیریت کنند و بهخصوص درباره کودکان کمسن، آنها را از تصاویر و محتوای گرافیکی دور نگه دارند.
تصویر میتواند تأثیری بسیار قویتر از یک توضیح ساده داشته باشد. ممکن است کودک یک صحنه تلخ را ببیند اما نتواند آن را از ذهنش خارج کند.
بنابراین اگر لازم است درباره یک اتفاق توضیح بدهید، توضیح کوتاه و متناسب با سن معمولاً بهتر از تماشای مکرر تصاویر خبری است.
برای کودک خردسال چطور درباره جنگ صحبت کنیم؟
کودک پیشدبستانی معمولاً درک محدودی از مفاهیمی مانند سیاست، مرز کشورها، درگیری نظامی یا دلایل جنگ دارد.
بنابراین توضیحهای طولانی نهتنها کمکی نمیکنند، بلکه ممکن است باعث سردرگمی شوند. اگر کودک پرسید «جنگ یعنی چی؟»، میتوان گفت:
«گاهی گروهها یا کشورها با هم اختلاف پیدا میکنن و متأسفانه ممکنه این اختلاف به درگیری و جنگ تبدیل بشه. بزرگترها تلاش میکنن از مردم مراقبت کنن و ما هم در جای امن خودمون هستیم.»
لازم نیست جزئیات خشونت، تعداد کشتهشدگان یا تصاویر مربوط به آن را برای کودک تعریف کنید؛ مگر اینکه خودش سؤال مشخصی بپرسد و پاسخ متناسب با سنش لازم باشد.
مهم است که در پایان گفتوگو دوباره به موضوع امنیت کودک برگردید.
مثلاً: «اگر چیزی نگرانت کرد، همیشه میتونی از من بپرسی.»
برای کودک دبستانی چه توضیحی مناسب است؟
کودک دبستانی معمولاً سؤالهای بیشتری دارد و ممکن است از اخبار، مدرسه یا دوستانش اطلاعاتی دریافت کرده باشد. در این سن بهتر است ابتدا بفهمید چه چیزی شنیده است.
مثلاً بپرسید: «تو درباره این اتفاق چی شنیدی؟»
این سؤال به شما کمک میکند اطلاعات نادرست یا ترسهایی را که در ذهن کودک شکل گرفته، بشناسید. بعد میتوانید فقط همان بخشهایی را توضیح دهید که برای پاسخ به سؤال او لازم است. اگر کودک بپرسد: «آیا جنگ به شهر ما هم میرسه؟»
به جای پاسخ قطعی که ممکن است اطلاعات نادرستی ایجاد کند، میتوانید بگویید:
«من میفهمم که این موضوع نگرانت کرده. شرایط رو بزرگترها و مسئولان پیگیری میکنن و ما هم سعی میکنیم اطلاعات درست رو از منابع قابل اعتماد بگیریم. هر اتفاق مهمی که لازم باشه بدونی، بهت میگیم.»
اگر کودک درباره مرگ سؤال کرد چه کنیم؟
این یکی از سختترین قسمتهای گفتوگوست. والدین گاهی برای محافظت از کودک میگویند: «هیچ اتفاقی نمیافته». اما اگر واقعیت با این جمله سازگار نباشد، اعتماد کودک ممکن است آسیب ببیند. بهتر است صادق اما متناسب با سن صحبت کنید.
اگر کودک درباره کشته شدن افراد در جنگ سؤال کرد، میتوانید بگویید:
«بله، متأسفانه در جنگ ممکنه بعضی آدمها آسیب ببینن یا جانشون رو از دست بدن. این اتفاق ناراحتکننده است، اما لازم نیست تو همه جزئیاتش رو بدونی.»
در عین صداقت، نباید کودک را با جزئیاتی که توان پردازش آنها را ندارد، مواجه کرد.
نوجوانها را نباید مثل کودکان خردسال از اخبار دور نگه داشت!
نوجوانان معمولاً از طریق تلفن همراه، شبکههای اجتماعی و دوستانشان به حجم زیادی از اطلاعات دسترسی دارند. بنابراین «فقط تلویزیون را خاموش کردن» عملاً آنها را از اخبار دور نمیکند.
در مورد نوجوان بهتر است به جای ممنوع کردن کامل اخبار، سواد رسانهای را تقویت کنید. به او یاد بدهید:
- هر چیزی که در شبکههای اجتماعی منتشر میشود لزوماً درست نیست.
- تصاویر و ویدئوهای قدیمی ممکن است با عنوان اخبار جدید منتشر شوند.
- شایعات را نباید بدون بررسی برای دیگران ارسال کرد.
- دنبال کردن مداوم اخبار میتواند اضطراب را بیشتر کند.
- بهتر است اخبار را از چند منبع معتبر و مشخص دنبال کند.
همچنین درباره احساساتش سؤال کنید: «این خبرها چه حسی بهت میده؟»
گاهی نوجوان بیشتر از آنکه به اطلاعات جدید نیاز داشته باشد، به فرصتی برای صحبت کردن نیاز دارد.
اگر کودک دائماً سؤال میپرسد، چه کنیم؟
تکرار سؤالها همیشه به معنای لجبازی نیست. گاهی کودک با پرسیدن مکرر یک سؤال تلاش میکند مطمئن شود هنوز امنیت دارد. مثلاً ممکن است چند بار بپرسد: «مطمئنی اتفاقی نمیافته؟»
در چنین شرایطی ابتدا احساس او را تأیید کنید: «میدونم این اتفاق ترسناک به نظر میاد و طبیعی هست که نگران بشی.»
بعد پاسخ کوتاه و روشن بدهید. اگر هر بار اطلاعات بیشتری به کودک بدهید، ممکن است ناخواسته چرخه نگرانی را تقویت کنید. به جای آن، میتوانید بعد از پاسخ بگویید:
«اگر باز هم چیزی ذهنت رو مشغول کرد، میتونیم دربارهاش صحبت کنیم».
نقش والدین از خود خبر مهمتر است.
کودک فقط به محتوای حرف والدین توجه نمیکند؛ واکنش آنها را نیز مشاهده میکند.
اگر مادر و پدر دائماً اخبار را چک کنند، با نگرانی درباره آینده صحبت کنند، مرتب درباره بدترین اتفاقات احتمالی حرف بزنند و اضطراب خود را بدون کنترل در حضور کودک نشان دهند، کودک ممکن است تصور کند خطر بسیار بزرگتر از چیزی است که واقعاً درک میکند. این به معنی پنهان کردن احساسات نیست. والد میتواند بگوید:
«من هم از این خبر ناراحت شدم، ولی سعی میکنم اطلاعات درست رو بررسی کنم و کارهایی رو که از دستم برمیاد انجام بدم.» این جمله به کودک نشان میدهد نگرانی قابل مدیریت است.
روتین روزمره کودک را تا حد امکان حفظ کنید.
در شرایط بحرانی، حفظ فعالیتهای معمول کودک اهمیت زیادی دارد. خواب در ساعت مشخص، غذا خوردن منظم، بازی، مدرسه در صورت امکان، ورزش، ارتباط با دوستان و زمان خانوادگی میتوانند به کودک کمک کنند احساس کند زندگی همچنان ساختار دارد.
قرار نیست والدین وانمود کنند هیچ اتفاقی نیفتاده است؛ بلکه باید تا جایی که شرایط اجازه میدهد، بخشهای عادی زندگی را حفظ کنند. همچنین بهتر است کودک بداند چه کسی مراقب اوست و اگر نگران شد، به چه فردی میتواند مراجعه کند.
چه زمانی باید از متخصص کمک بگیریم؟
ترس و نگرانی کوتاهمدت پس از شنیدن اخبار تلخ طبیعی است. اما اگر علائم برای مدتی ادامه پیدا کنند یا زندگی روزمره کودک را مختل کنند، بهتر است موضوع را جدیتر بگیریم. نشانههایی که نیاز به توجه بیشتری دارند عبارتاند از:
- کابوسهای مکرر
- ترس شدید از تنها ماندن
- چسبیدن غیرمعمول به والدین
- امتناع از مدرسه یا فعالیتهای معمول
- تغییر قابل توجه در خواب یا اشتها
- تحریکپذیری یا پرخاشگری شدید
- بازیهای مکرر درباره مرگ و جنگ
- شکایتهای جسمی مکرر بدون علت مشخص
- افت محسوس عملکرد تحصیلی
- نگرانی مداوم و غیرقابل کنترل
در چنین شرایطی، صحبت با روانشناس کودک میتواند به والدین کمک کند واکنش مناسبتری نشان دهند. اگر کودک مستقیماً در معرض جنگ، خشونت یا یک حادثه بسیار آسیبزا قرار گرفته باشد، اهمیت دریافت حمایت تخصصی بیشتر میشود.
والدین در برابر اخبار جنگ دقیقاً چه کار کنند؟
یک قانون ساده میتواند کمککننده باشد: کودک باید به اندازهای اطلاعات داشته باشد که واقعیت را بفهمد، نه آنقدر که تمام روز با ترس زندگی کند.
برای رسیدن به این هدف:
- ابتدا ببینید کودک چه چیزی میداند.
- به سؤال واقعی او پاسخ دهید، نه به تمام جزئیات اتفاق.
- از دروغ و اطمینانهای قطعی و غیرواقعی پرهیز کنید.
- تصاویر خشن و گرافیکی را به کودک نشان ندهید.
- اخبار را بهصورت مداوم جلوی کودک پخش نکنید.
- درباره احساسات کودک صحبت کنید.
- روتین روزانه او را تا حد امکان حفظ کنید.
- درباره اخبار شبکههای اجتماعی، مخصوصاً با نوجوانان، گفتوگو کنید.
- اگر اضطراب کودک شدید یا طولانی شد، از متخصص کمک بگیرید.
- پیش از هر چیز، اضطراب خودتان را مدیریت کنید؛ کودک از رفتار والدین نیز پیام امنیت یا خطر دریافت میکند.
جمعبندی
لازم نیست اخبار جنگ و اتفاقات بد را بهطور کامل از کودک پنهان کنیم؛ اما لازم است نحوه دسترسی او به این اخبار را مدیریت کنیم. کودک باید متناسب با سنش واقعیت را بداند، اما نباید مجبور باشد تصاویر خشونتآمیز و اخبار نگرانکننده را بارها و بارها تماشا کند.
بهترین رویکرد، ترکیبی از صداقت، آرامش، اطلاعات متناسب با سن، حفظ روتین و ایجاد احساس امنیت است. اگر کودک سؤال پرسید، از گفتوگو فرار نکنید. اول بفهمید چه چیزی میداند و چه چیزی او را ترسانده است؛ سپس با زبانی ساده و بدون ایجاد ترس بیشتر پاسخ دهید.
و شاید مهمترین جملهای که کودک در چنین روزهایی نیاز دارد بشنود این باشد: «اگر چیزی نگرانت کرد، میتونی از من بپرسی. من کنارت هستم و هر چیزی رو که لازم باشه بدونی، به زبان ساده برات توضیح میدم».