وقتی نوزاد ناگهان با شنیدن صدای جاروبرقی گریه میکند، با دیدن یک فرد ناآشنا خودش را به مادر میچسباند یا هنگام جدا شدن از والدین بیقرار میشود، ممکن است این سؤال برای والدین ایجاد شود که نوزاد از چه چیزهایی میترسد؟ آیا این واکنشها طبیعی هستند یا نشانه اضطراب و مشکل عاطفی؟
فهرست مطالب
- آیا نوزاد از بدو تولد میترسد؟
- نوزاد بیشتر از چه چیزهایی میترسد؟
- ترس نوزاد از افراد غریبه از چه سنی شروع میشود؟
- چرا نوزاد ناگهان به بعضی افراد واکنش منفی نشان میدهد؟
- وقتی نوزاد میترسد چه کار کنیم؟
- آیا بغل کردن نوزاد هنگام ترس او را لوس میکند؟
- آیا باید نوزاد را با چیزی که از آن میترسد روبهرو کنیم؟
- چه زمانی ترس نوزاد نیاز به بررسی پزشکی دارد؟
- آیا ترس نوزاد نشانه اضطراب است؟
- نقش والدین در ایجاد احساس امنیت
ترس یکی از احساسات طبیعی انسان است و حتی در نخستین سال زندگی نیز بهتدریج ظاهر میشود. البته نوزاد در ماههای اول زندگی، ترس را مانند یک کودک بزرگتر تجربه و بیان نمیکند. بسیاری از واکنشهایی که والدین «ترس» مینامند، در واقع پاسخ طبیعی نوزاد به محرکهای ناگهانی، شدید یا ناآشنا هستند.
بر اساس منابع علمی، نوزادان در حدود ۶ تا ۱۲ ماهگی شروع به تجربه و تمایز احساس ترس میکنند و ترس از افراد ناآشنا نیز معمولاً در حدود ۹ تا ۱۰ ماهگی آشکارتر میشود. شناخت این واکنشها به والدین کمک میکند به جای مجبور کردن نوزاد به روبهرو شدن با چیزی که او را میترساند، محیطی امن و قابل پیشبینی برایش فراهم کنند.
آیا نوزاد از بدو تولد میترسد؟
نوزاد از همان ابتدا به محرکهای شدید و ناگهانی واکنش نشان میدهد، اما این واکنشها الزاماً به معنای «ترس» به معنای روانشناختی آن نیستند. برای مثال، نوزاد ممکن است با شنیدن یک صدای ناگهانی:
- دستها و پاهایش را ناگهان باز کند؛
- بدنش را منقبض کند؛
- گریه کند؛
- به سمت والدین برگردد؛
- یا برای چند لحظه بیقرار شود.
این واکنشها بخشی از پاسخ طبیعی نوزاد به محرکهای شدید هستند. آکادمی اطفال آمریکا نیز اشاره میکند که نوزادان از ماههای نخست به صداهای بلند واکنش نشان میدهند. بنابراین اگر نوزاد چند هفتهای با صدای ناگهانی از جا میپرد، لزوماً به این معنا نیست که از آن صدا «فوبیا» دارد.
نوزاد بیشتر از چه چیزهایی میترسد؟
۱. صداهای بلند و ناگهانی
یکی از رایجترین محرکهایی که میتواند نوزاد را بترساند، صدای ناگهانی و بلند است. برای مثال:
- صدای افتادن وسیله روی زمین
- بسته شدن محکم در
- جاروبرقی
- سشوار
- صدای بلند تلویزیون
- بوق خودرو
- رعدوبرق
- صدای فریاد
نوزاد هنوز توانایی پیشبینی بسیاری از اتفاقات محیط اطراف خود را ندارد. بنابراین صدایی که برای بزرگسال قابل انتظار است، ممکن است برای او ناگهانی و آزاردهنده باشد.
تحقیقات توضیح میدهد که نوزادان به صداهای بلند واکنش نشان میدهند و همچنین توصیه میکند کودکان در معرض صداهای بسیار بلند قرار نگیرند، زیرا صدای شدید علاوه بر ایجاد ناراحتی میتواند به شنوایی آسیب برساند.
چگونه کمک کنیم؟
اگر قرار است از وسیلهای مانند جاروبرقی استفاده کنید، بهتر است ابتدا نوزاد را به محیط دیگری ببرید یا زمانی از آن استفاده کنید که نوزاد در کنار شما نیست. اگر صدایی ناگهانی ایجاد شد، خودتان آرام بمانید، نوزاد را در آغوش بگیرید و با صدایی آرام با او صحبت کنید.
۲. افراد ناآشنا
یکی از مهمترین پاسخهای عاطفی در نیمه دوم سال اول زندگی، ترس یا اضطراب در برابر غریبهها است. ممکن است نوزادی که در ماههای اول با لبخند به افراد مختلف نگاه میکرد، در حدود ۸ تا ۱۲ ماهگی با نزدیک شدن یک فرد ناآشنا گریه کند یا صورتش را به سمت مادر برگرداند. این اتفاق معمولاً بخشی از رشد طبیعی است.
تحقیقات توضیح میدهد که در این دوره نوزاد برای نخستین بار میتواند تفاوت میان موقعیتها و افراد آشنا و ناآشنا را بهتر تشخیص دهد. بنابراین اضطراب در برابر غریبهها لزوماً نشانه خجالتی بودن یا اشتباه والدین نیست.
۳. جدا شدن از مادر یا پدر
در نیمه دوم سال اول، بسیاری از نوزادان نسبت به جدا شدن از مراقب اصلی خود واکنش نشان میدهند. برای مثال ممکن است وقتی مادر از اتاق خارج میشود:
- گریه کند؛
- دنبال او بگردد؛
- دستهایش را به سمت او دراز کند؛
- یا هنگام تحویل داده شدن به فرد دیگری بیقرار شود.
در حدود ۸ تا ۱۲ ماهگی، گریه هنگام رفتن والدین و ترجیح والد یا مراقب آشنا نسبت به افراد دیگر از رفتارهای شناختهشده رشدی محسوب میشود. این رفتار در واقع میتواند نشاندهنده شکلگیری دلبستگی و تشخیص افراد آشنا باشد.
۴. محیطها و موقعیتهای ناآشنا
نوزاد ممکن است در محیطی که قبلاً ندیده است، احساس ناامنی کند. برای مثال:
- مطب پزشک
- خانه افراد دیگر
- مهمانی شلوغ
- مهدکودک
- سفر
- اتاقی با نور یا صداهای متفاوت
اگر نوزاد در چنین محیطی به والد بچسبد یا گریه کند، بهتر است به او فرصت داده شود تا بهتدریج با محیط آشنا شود. اجبار کردن نوزاد برای رفتن به سمت افراد یا اشیای ناآشنا معمولاً روش مناسبی برای کاهش ترس نیست.
۵. صدا یا لحن عصبانی
نوزاد ممکن است حتی پیش از آنکه معنی کلمات را بفهمد، به لحن صدا واکنش نشان دهد. تحقیقات توضیح میدهد که نوزادان به لحن و آهنگ صدای والدین حساس هستند و ممکن است در برابر صدای خشمگین یا فریاد واکنش نشان دهند. به همین دلیل، وقتی نوزاد گریه میکند، فریاد زدن برای ساکت کردن او میتواند وضعیت را بدتر کند. بهتر است والد با صدای آرام و قابل پیشبینی صحبت کند.
۶. حرکات ناگهانی
حرکت ناگهانی فرد یا جابهجایی سریع نوزاد ممکن است او را مضطرب کند. مثلاً اگر نوزاد را ناگهان از روی تخت بلند کنید یا بدون هشدار او را به فرد دیگری بدهید، ممکن است گریه کند. این واکنش بهخصوص در ماههای نخست میتواند با احساس ناامنی یا واکنش طبیعی بدن به حرکت ناگهانی مرتبط باشد. هنگام بلند کردن نوزاد بهتر است:
- ابتدا با او صحبت کنید.
- تماس چشمی برقرار کنید.
- دست خود را بهآرامی زیر بدنش قرار دهید.
- سپس او را بلند کنید.
۷. تاریکی؛ آیا نوزاد از تاریکی میترسد؟
این موضوع نیاز به توضیح دارد. ترس از تاریکی به شکل کلاسیک بیشتر در سنین بالاتر دیده میشود و نمیتوان آن را به همان شکل به نوزاد نسبت داد. با این حال، بعضی نوزادان ممکن است هنگام تغییر ناگهانی نور یا قرار گرفتن در محیطی متفاوت، بیقرار شوند. AAP در توضیح ترسهای دوره ۸ تا ۱۲ ماهگی، ترس از تاریکی را نیز در میان برخی ترسهای رایج این دوره ذکر میکند.
بنابراین اگر نوزاد در اتاق تاریک بیقرار میشود، بهتر است ابتدا شرایطی مانند گرسنگی، خستگی، نیاز به تماس بدنی یا ناراحتی جسمی بررسی شود و تصور نکنیم حتماً «از تاریکی میترسد».
۸. حیوانات بزرگ و صداهای آنها
نوزاد ممکن است در برابر حیوانی که اندازه بزرگی دارد یا ناگهان حرکت میکند، واکنش نشان دهد. برای مثال:
- سگ بزرگ
- گربهای که ناگهان میپرد
- پارس کردن سگ
- صدای حیوانات
در این شرایط والد باید فاصله ایمن را حفظ کند و اجازه دهد نوزاد از کنار خود حیوان را مشاهده کند. نباید نوزاد را مجبور کرد حیوان را لمس کند تا «ترسش بریزد».
۹. حمام و آب
برخی نوزادان هنگام قرار گرفتن در آب گریه میکنند. این مسئله لزوماً به معنی ترس از آب نیست. ممکن است علت گریه مواردی مانند:
- دمای نامناسب آب
- گرسنگی
- خستگی
- ورود آب به چشم
- احساس ناپایداری هنگام قرار گرفتن در وان
- تغییر ناگهانی دما
برای ایجاد تجربه بهتر، آب باید دمای مناسب داشته باشد و هنگام حمام، سر و بدن نوزاد به شکل ایمن حمایت شود.
۱۰. صداهای مربوط به وسایل خانه
جاروبرقی، مخلوطکن، سشوار و برخی وسایل دیگر ممکن است نوزاد را بترسانند. نکته مهم این است که بلندی صدا را جدی بگیریم. صدای بسیار بلند فقط یک محرک ترسناک نیست؛ میتواند برای شنوایی کودک نیز خطرناک باشد.
AAP توصیه میکند در محیطهایی که صدا بسیار بلند است، میزان مواجهه کودک کاهش پیدا کند و محیطهای آرامتری برای بازی و استراحت کودک فراهم شود.
ترس نوزاد از افراد غریبه از چه سنی شروع میشود؟
ترس از غریبهها معمولاً در نیمه دوم سال اول زندگی بیشتر دیده میشود. مرکز رشد کودک دانشگاه هاروارد گزارش میکند که نوزادان معمولاً بین ۶ تا ۱۲ ماهگی شروع به تجربه و تمایز احساس ترس میکنند و اضطراب در برابر افراد ناآشنا اغلب حدود ۹ تا ۱۰ ماهگی ظاهر میشود.
البته این یک زمانبندی دقیق برای همه کودکان نیست. بعضی نوزادان زودتر و بعضی دیرتر چنین واکنشهایی نشان میدهند.
چرا نوزاد ناگهان به بعضی افراد واکنش منفی نشان میدهد؟
ممکن است فرد موردنظر کاملاً آشنا و بیخطر باشد، اما نوزاد او را کمتر ببیند. نوزادان در این سن به ویژگیهایی مانند:
- صدا
- چهره
- بو
- نحوه نزدیک شدن
- لحن صحبت کردن
توجه میکنند. اگر فردی ناگهان صورت خود را بسیار نزدیک صورت نوزاد ببرد یا او را بدون فرصت آشنایی در آغوش بگیرد، ممکن است نوزاد گریه کند. بهتر است ابتدا اجازه دهید نوزاد فرد را از فاصلهای امن مشاهده کند و سپس تماس بهتدریج شکل بگیرد.
وقتی نوزاد میترسد چه کار کنیم؟
۱. خودتان آرام بمانید
نوزاد به واکنش والد حساس است. اگر والد با اضطراب شدید واکنش نشان دهد، ممکن است شرایط برای نوزاد نیز ناآرامتر شود. با صدای آرام بگویید:
«مامان اینجاست»
«اشکالی نداره، من کنارت هستم.»
۲. نوزاد را در آغوش بگیرید.
تماس بدنی با مراقب آشنا میتواند به نوزاد کمک کند احساس امنیت بیشتری داشته باشد.
۳. محرک ترسناک را حذف یا کم کنید.
اگر جاروبرقی نوزاد را میترساند، لازم نیست آن را جلوی نوزاد روشن نگه دارید تا «عادت کند». میتوانید:
- نوزاد را به اتاق دیگری ببرید؛
- در زمان دیگری جارو کنید؛
- فاصله را افزایش دهید.
۴. به نوزاد زمان بدهید.
اگر فردی ناآشناست، اجازه دهید ابتدا از دور او را مشاهده کند. فرد میتواند آرام صحبت کند و بدون تلاش برای لمس یا بغل کردن فوری، فرصت ایجاد اعتماد را فراهم کند.
۵. نوزاد را مجبور نکنید.
جملاتی مانند «برو بغل خاله، چیزی نیست» ممکن است برای بزرگسال منطقی باشند، اما نوزاد هنوز توانایی مدیریت چنین موقعیتهایی را ندارد. بهتر است به نشانههای او توجه کنید.
آیا بغل کردن نوزاد هنگام ترس او را لوس میکند؟
خیر. اگر نوزاد هنگام ترس یا ناراحتی به والد نزدیک میشود، پاسخ دادن به نیاز او برای امنیت و آرامش به معنای لوس کردن نیست. محققان نیز درباره اضطراب نوزاد در برابر افراد ناآشنا تأکید میکند که این رفتار به معنی «لوس شدن» یا نتیجه خراب کردن کودک توسط والدین نیست. نوزاد از طریق تجربههای مکرر یاد میگیرد که وقتی ناراحت است، مراقب قابل اعتمادی وجود دارد که به او کمک میکند.
آیا باید نوزاد را با چیزی که از آن میترسد روبهرو کنیم؟
در مورد یک نوزاد، بهتر است رویکرد تدریجی و همراه با حمایت داشته باشیم. مثلاً اگر از یک فرد ناآشنا میترسد:
مرحله اول: فرد از فاصلهای مناسب حضور داشته باشد.
مرحله دوم: با صدای آرام صحبت کند.
مرحله سوم: وقتی نوزاد آرامتر شد، نزدیکتر شود.
مرحله چهارم: در صورت تمایل نوزاد، تماس ایجاد شود.
نباید نوزاد را به زور در آغوش فردی گذاشت یا او را در معرض صدای بسیار بلند قرار داد.
چه زمانی ترس نوزاد نیاز به بررسی پزشکی دارد؟
ترس و واکنش به محرکهای ناآشنا در بسیاری از موارد بخشی از رشد طبیعی است. اما اگر واکنشهای کودک بسیار شدید، مداوم یا مختلکننده زندگی روزمره باشند، بهتر است با متخصص اطفال مشورت شود. AAP نیز توصیه میکند اگر اضطراب کودک در مواجهه با افراد ناآشنا یا جدایی از والد بسیار شدید است یا همراه با ناراحتی قابل توجه است، موضوع با پزشک مطرح شود. همچنین اگر نوزاد نسبت به صداها واکنش غیرمعمول دارد، بهتر است شنوایی او بررسی شود. برای مثال، اگر نوزاد:
- به صداهای بلند واکنش نشان نمیدهد؛
- به سمت صدا برنمیگردد؛
- قبلاً به صداها واکنش داشته اما این توانایی را از دست داده است؛
- یا به نظر میرسد برخی صداها را نمیشنود،
باید موضوع را با پزشک در میان گذاشت. AAP این موارد را از نشانههایی میداند که میتوانند نیازمند ارزیابی شنوایی باشند.
آیا ترس نوزاد نشانه اضطراب است؟
نه لزوماً. ترس در دوره نوزادی بخشی از رشد طبیعی است. مهم این است که این واکنش متناسب با مرحله رشدی کودک باشد و بهتدریج با افزایش تجربه و احساس امنیت کاهش پیدا کند.
مرکز رشد کودک هاروارد تأکید میکند که برخی انواع ترس در رشد طبیعی کودک نقش دارند؛ مسئله زمانی جدیتر میشود که ترس شدید و پایدار باشد و بر عملکرد و رشد کودک تأثیر بگذارد.
نقش والدین در ایجاد احساس امنیت
یکی از مهمترین نیازهای نوزاد، داشتن محیطی قابل پیشبینی و امن است. والدین میتوانند با کارهای ساده این احساس را تقویت کنند:
- پاسخ دادن به گریه نوزاد؛
- صحبت کردن با صدای آرام؛
- حفظ برنامه نسبتاً قابل پیشبینی؛
- معرفی تدریجی افراد جدید؛
- پرهیز از صداهای بسیار بلند؛
- در آغوش گرفتن نوزاد هنگام ناراحتی؛
- توجه به علائم خستگی، گرسنگی یا تحریک بیش از حد.
نوزاد بهتدریج از طریق همین تعاملات یاد میگیرد محیط اطرافش قابل پیشبینی است و هنگام ناراحتی میتواند روی مراقب خود حساب کند.
جمع بندی
پس نوزاد از چه چیزهایی میترسد؟ صداهای ناگهانی و بلند، افراد ناآشنا، جدایی از والد یا مراقب اصلی، محیطهای جدید، حرکات ناگهانی و برخی موقعیتهای ناآشنا میتوانند باعث ترس یا بیقراری نوزاد شوند.البته واکنش نوزاد به این محرکها همیشه به معنای ترس واقعی نیست. در ماههای نخست، بسیاری از واکنشها پاسخ طبیعی سیستم عصبی به محرکهای ناگهانی هستند. با رشد کودک، توانایی تشخیص افراد آشنا از غریبهها و تجربه احساس ترس نیز بیشتر میشود؛ بهخصوص در نیمه دوم سال اول زندگی.مهمترین واکنش والدین، ایجاد احساس امنیت، آرام ماندن و احترام به نشانههای نوزاد است. بغل کردن نوزاد هنگام ترس او را لوس نمیکند و مجبور کردن او برای مواجهه با محرک ترسناک نیز ضروری نیست.در صورتی که واکنشهای ترس بسیار شدید یا مداوم باشند، زندگی روزمره کودک را مختل کنند یا همراه با نشانههایی از مشکل شنوایی یا رشد باشند، بهتر است موضوع با متخصص اطفال مطرح شود.