دوران بارداری یکی از مهمترین دورههای زندگی مادر و جنین است و مراقبتهای پزشکی منظم در این دوران میتواند به شناسایی زودهنگام بسیاری از مشکلات کمک کند. آزمایشهای دوران بارداری فقط برای بررسی سلامت جنین انجام نمیشوند؛ بخشی از آنها وضعیت سلامت مادر را ارزیابی میکنند و میتوانند مشکلاتی مانند کمخونی، عفونتها، دیابت بارداری، ناسازگاری Rh و برخی اختلالات فشار خون را پیش از ایجاد عوارض جدی شناسایی کنند.
فهرست مطالب
- آزمایشهای سهماهه اول بارداری
- آزمایشهای سهماهه دوم بارداری
- آزمایشهای سهماهه سوم بارداری
- آیا همه زنان باردار باید تمام آزمایشها را انجام دهند؟
- تفاوت آزمایش غربالگری و آزمایش تشخیصی چیست؟
- جدول آزمایشهای مهم دوران بارداری
- چه زمانی ممکن است آزمایشهای بیشتری لازم باشد؟
- آیا آزمایشهای دوران بارداری ضرر دارند؟
برنامه آزمایشها برای همه زنان باردار کاملاً یکسان نیست. برخی آزمایشها تقریباً برای همه زنان توصیه میشوند، در حالی که بعضی بررسیها بر اساس سن مادر، سابقه پزشکی و خانوادگی، نتیجه آزمایشهای قبلی، تعداد جنینها یا وجود بیماریهای زمینهای درخواست میشوند. همچنین زمان انجام برخی آزمایشها اهمیت زیادی دارد و اگر زمان مناسب آنها از دست برود، ممکن است دیگر امکان انجام همان غربالگری وجود نداشته باشد.
در این مقاله، مهمترین آزمایشها و بررسیهای دوران بارداری را در سهماهه اول، دوم و سوم بررسی میکنیم تا بدانید در هر مرحله چه آزمایشهایی ممکن است برای شما درخواست شود و هرکدام چه اطلاعاتی در اختیار پزشک قرار میدهند.
آزمایشهای سهماهه اول بارداری
سهماهه اول از ابتدای بارداری تا پایان هفته ۱۳ ادامه دارد. در این دوره، معمولاً نخستین ارزیابی کامل سلامت مادر و جنین انجام میشود و بسیاری از آزمایشهای پایه نیز در همین زمان درخواست میشوند.
۱. آزمایش خون اولیه بارداری
در نخستین ویزیتهای دوران بارداری، معمولاً مجموعهای از آزمایشهای خون انجام میشود. شمارش کامل سلولهای خون یا CBC یکی از مهمترین آنهاست.
این آزمایش تعداد گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتها را بررسی میکند و میتواند به تشخیص کمخونی یا برخی مشکلات خونی کمک کند. کمخونی، بهخصوص کمبود آهن، در دوران بارداری نسبتاً شایع است و تشخیص آن به پزشک کمک میکند درباره تغذیه یا مصرف مکملها تصمیم مناسب بگیرد.
همچنین در ابتدای بارداری معمولاً گروه خونی و عامل Rh مادر مشخص میشود. دانستن Rh اهمیت زیادی دارد، زیرا اگر مادر Rh منفی و جنین Rh مثبت باشد، احتمال ایجاد آنتیبادیهایی وجود دارد که میتوانند در برخی شرایط به گلبولهای قرمز جنین آسیب برسانند.
۲. آزمایش ادرار و کشت ادرار
آزمایش ادرار یکی دیگر از بررسیهای مهم ابتدای بارداری است. این آزمایش میتواند وجود خون، گلبولهای سفید، قند و پروتئین را بررسی کند.
کشت ادرار نیز برای شناسایی باکتریهایی انجام میشود که ممکن است باعث عفونت ادراری شوند. اهمیت این آزمایش در بارداری این است که بعضی عفونتهای ادراری ممکن است بدون علامت باشند، اما در صورت درمان نشدن میتوانند برای مادر و بارداری مشکل ایجاد کنند.
۳. آزمایشهای مربوط به عفونتها
در ابتدای بارداری، پزشک ممکن است آزمایشهایی برای بررسی برخی عفونتها درخواست کند. از جمله این آزمایشها میتوان به بررسی هپاتیت B، هپاتیت C، HIV و سفلیس اشاره کرد. در صورت وجود عوامل خطر، آزمایشهای دیگری نیز ممکن است لازم باشد.
تشخیص این عفونتها اهمیت زیادی دارد، زیرا در بسیاری از موارد میتوان با درمان و مراقبت مناسب، خطر انتقال عفونت به جنین یا عوارض بارداری را کاهش داد.
۴. بررسی ایمنی بدن در برابر سرخجه
آزمایش سرخجه برای مشخص شدن وضعیت ایمنی مادر انجام میشود. ابتلا به سرخجه در دوران بارداری میتواند برای جنین خطرناک باشد؛ بنابراین مشخص بودن وضعیت ایمنی مادر برای مراقبتهای دوران بارداری اهمیت دارد.
اگر مادر نسبت به سرخجه ایمنی نداشته باشد، پزشک درباره اقدامات لازم پس از بارداری با او صحبت خواهد کرد. واکسن سرخجه از واکسنهای زنده است و معمولاً در دوران بارداری تزریق نمیشود.
۵. سونوگرافی اوایل بارداری
سونوگرافی در ابتدای بارداری میتواند برای بررسی محل بارداری، تعداد جنینها، رشد جنین و تعیین سن بارداری مورد استفاده قرار گیرد. در برخی زنان، بهخصوص زمانی که تاریخ آخرین قاعدگی دقیق مشخص نیست یا علائمی مانند خونریزی و درد وجود دارد، سونوگرافی زودهنگام اهمیت بیشتری پیدا میکند. تعیین دقیقتر سن بارداری در اوایل بارداری میتواند به برنامهریزی بهتر برای آزمایشها و غربالگریهای بعدی نیز کمک کند.
۶. غربالگری سهماهه اول
یکی از مهمترین بررسیهای سهماهه اول، غربالگری ناهنجاریهای کروموزومی است. غربالگری سهماهه اول معمولاً شامل آزمایش خون مادر و سونوگرافی اندازهگیری ضخامت پشت گردن جنین یا NT است و معمولاً در محدوده حدود هفتههای ۱۰ تا ۱۳ انجام میشود. این غربالگری میتواند احتمال برخی اختلالات کروموزومی، از جمله سندرم داون، را ارزیابی کند.
نکته مهم این است که غربالگری با تشخیص قطعی تفاوت دارد. نتیجه پرخطر به این معنا نیست که جنین حتماً دچار یک اختلال کروموزومی است؛ بلکه نشان میدهد احتمال آن نسبت به جمعیت عمومی بیشتر است و ممکن است بررسیهای تشخیصی بیشتری لازم باشد.
۷. آزمایش NIPT یا غربالگری DNA آزاد جنین
یکی دیگر از گزینههای غربالگری ژنتیکی، آزمایش DNA آزاد جنین در خون مادر یا NIPT است. این آزمایش میتواند از حدود هفته دهم بارداری انجام شود و DNA مربوط به جفت را که در خون مادر وجود دارد بررسی میکند.
NIPT میتواند برای غربالگری برخی اختلالات کروموزومی، از جمله تریزومی ۲۱، تریزومی ۱۸ و تریزومی ۱۳ استفاده شود. طبق توصیههای بهروز ACOG، گزینههای غربالگری ژنتیکی و آزمایشهای تشخیصی باید برای همه زنان باردار، بدون توجه به سن یا میزان خطر، مطرح شوند.
با وجود دقت بالای NIPT، این آزمایش همچنان غربالگری است و تشخیص قطعی محسوب نمیشود. اگر نتیجه آن پرخطر باشد، معمولاً برای تأیید تشخیص از آزمایشهایی مانند آمنیوسنتز یا نمونهبرداری از پرزهای جفتی استفاده میشود.
آزمایشهای سهماهه دوم بارداری
سهماهه دوم تقریباً از هفته ۱۴ تا پایان هفته ۲۷ ادامه دارد. در این دوره، تمرکز آزمایشها و سونوگرافیها بیشتر بر رشد جنین، بررسی اندامهای جنین و تشخیص مشکلاتی مانند دیابت بارداری است.
۱. آزمایش غربالگری چهارگانه
اگر غربالگری مناسب در سهماهه اول انجام نشده باشد، ممکن است پزشک آزمایش غربالگری سهماهه دوم را پیشنهاد کند. آزمایش چهارگانه یا Quad Screen معمولاً بین هفتههای ۱۵ تا ۲۲ انجام میشود و سطح چهار ماده در خون مادر را بررسی میکند. این آزمایش میتواند احتمال برخی اختلالات کروموزومی و نقصهای لوله عصبی را ارزیابی کند.
امروزه بسته به شرایط مادر و امکانات موجود، روشهای غربالگری مختلفی وجود دارد و پزشک بر اساس آزمایشهای قبلی تصمیم میگیرد کدام روش مناسبتر است.
۲. سونوگرافی آنومالی یا سونوگرافی دقیق جنین
یکی از مهمترین بررسیهای سهماهه دوم، سونوگرافی دقیق آناتومی جنین است که معمولاً حدود هفتههای ۱۸ تا ۲۲ انجام میشود. در این سونوگرافی قسمتهای مختلف بدن جنین، از جمله مغز، ستون فقرات، صورت، شکم، قلب و اندامها بررسی میشوند. هدف این بررسی شناسایی برخی ناهنجاریهای ساختاری است.
این سونوگرافی یکی از مهمترین بررسیهای تصویربرداری دوران بارداری است، اما حتی یک سونوگرافی دقیق نیز نمیتواند همه مشکلات احتمالی جنین را شناسایی کند.
۳. آزمایش قند بارداری
دیابت بارداری یکی از مشکلات مهمی است که ممکن است در طول بارداری ایجاد شود. به همین دلیل، غربالگری دیابت بارداری معمولاً در سهماهه دوم انجام میشود.
طبق توصیه ACOG، آزمایش غربالگری دیابت بارداری معمولاً بین هفتههای ۲۴ تا ۲۸ انجام میشود. در این آزمایش، مادر محلول حاوی مقدار مشخصی قند مینوشد و پس از مدت مشخص، نمونه خون برای اندازهگیری قند گرفته میشود. اگر نتیجه اولیه غیرطبیعی باشد، ممکن است آزمایش تکمیلی برای تشخیص قطعیتر انجام شود.
در زنانی که عوامل خطر دیابت دارند یا در بارداری قبلی به دیابت بارداری مبتلا بودهاند، ممکن است پزشک غربالگری قند را زودتر درخواست کند.
۴. بررسی کمخونی در ادامه بارداری
با افزایش نیاز بدن به آهن و افزایش حجم خون در دوران بارداری، احتمال کمخونی افزایش پیدا میکند. به همین دلیل، پزشک ممکن است در ادامه بارداری شمارش کامل خون را تکرار کند. اگر مادر دچار کمبود آهن باشد، پزشک میتواند بر اساس شدت کمخونی، رژیم غذایی و مکملهای مناسب را توصیه کند.
۵. بررسی فشار خون و سلامت مادر
اگرچه اندازهگیری فشار خون آزمایش خون محسوب نمیشود، اما یکی از مهمترین بخشهای مراقبتهای دوران بارداری است. فشار خون معمولاً در هر ویزیت مراقبت بارداری بررسی میشود. افزایش فشار خون میتواند یکی از نشانههای اختلالات فشار خون بارداری و پرهاکلامپسی باشد.
در صورت مشاهده فشار خون بالا یا علائم نگرانکننده، پزشک ممکن است آزمایش خون، بررسی ادرار یا ارزیابیهای دیگری را برای بررسی وضعیت مادر و جنین درخواست کند.
آزمایشهای سهماهه سوم بارداری
در سهماهه سوم، هدف اصلی مراقبتها این است که سلامت مادر و رشد جنین بررسی شود و بدن مادر برای زایمان آماده باشد.
۱. تکرار آزمایشهای مورد نیاز
بسته به شرایط مادر، ممکن است برخی آزمایشهای خون در سهماهه سوم تکرار شوند. برای مثال، اگر مادر در آزمایشهای قبلی کمخونی داشته باشد، پزشک ممکن است CBC را دوباره بررسی کند.
همچنین در صورت وجود بیماری زمینهای، فشار خون بالا، دیابت یا سایر عوامل خطر، ممکن است آزمایشهای اختصاصی بیشتری لازم باشد. بنابراین برخلاف تصور رایج، قرار نیست همه زنان دقیقاً یک مجموعه آزمایش یکسان در هفتههای پایانی بارداری انجام دهند.
۲. آزمایش گروه خونی و Rh
اگر مادر Rh منفی باشد، بررسی آنتیبادیها اهمیت بیشتری پیدا میکند. در برخی شرایط، آزمایش آنتیبادی در حدود هفته ۲۸ دوباره انجام میشود و برای مادران Rh منفی که هنوز حساس نشدهاند، ممکن است تزریق ایمونوگلوبولین Rh توصیه شود.
این دارو برای جلوگیری از ایجاد آنتیبادیهایی استفاده میشود که ممکن است در بارداری فعلی یا بارداریهای بعدی برای جنین مشکل ایجاد کنند.
۳. آزمایش عفونت استرپتوکوک گروه B
یکی از آزمایشهای مهم اواخر بارداری، غربالگری استرپتوکوک گروه B یا GBS است. طبق توصیه ACOG، این آزمایش معمولاً در هفتههای ۳۶ تا ۳۷ و ۶ روز انجام میشود. برای انجام آن نمونهای از واژن و راستروده گرفته میشود.
GBS معمولاً برای مادر بیماری جدی ایجاد نمیکند، اما ممکن است هنگام زایمان به نوزاد منتقل شود. اگر نتیجه آزمایش مثبت باشد، معمولاً آنتیبیوتیک در زمان زایمان برای کاهش خطر انتقال عفونت به نوزاد تجویز میشود.
۴. بررسی مجدد برخی عفونتهای مقاربتی
برخی عفونتها ممکن است در طول بارداری دوباره بررسی شوند. برای مثال، طبق توصیه ACOG، غربالگری سفلیس در ابتدای مراقبتهای بارداری، در سهماهه سوم و هنگام زایمان انجام میشود. آزمایشهای مربوط به کلامیدیا و سوزاک نیز بسته به سن و عوامل خطر ممکن است تکرار شوند.
۵. بررسی رشد و سلامت جنین
در سهماهه سوم، پزشک در ویزیتهای منظم رشد جنین، ضربان قلب جنین، اندازه رحم و وضعیت مادر را بررسی میکند. اندازهگیری فشار خون و وزن مادر نیز بخش مهمی از مراقبتهای معمول است.
سونوگرافیهای بیشتر در سهماهه سوم برای همه زنان باردار ضروری نیستند. اگر پزشک به اختلال رشد جنین، مشکلات جفت، کاهش یا افزایش مایع آمنیوتیک یا سایر مشکلات شک داشته باشد، ممکن است سونوگرافیهای بیشتری درخواست کند.
در بارداریهای پرخطر نیز ممکن است آزمایشهایی مانند تست بدون استرس جنین یا NST و سایر روشهای بررسی سلامت جنین مورد نیاز باشد. ACOG اشاره میکند که آزمایشهای تخصصی پایش سلامت جنین معمولاً در شرایطی که خطر عوارض بارداری یا مردهزایی افزایش یافته باشد، مورد استفاده قرار میگیرند.
آیا همه زنان باردار باید تمام آزمایشها را انجام دهند؟
خیر. این نکته بسیار مهم است. بعضی آزمایشها بخشی از مراقبت معمول بارداری هستند، اما بعضی دیگر فقط در صورت وجود عوامل خطر یا نتیجه غیرطبیعی آزمایشهای قبلی انجام میشوند.
برای مثال، ممکن است یک زن بارداری کمخطر داشته باشد و فقط به آزمایشهای روتین نیاز داشته باشد، در حالی که زنی با دیابت، فشار خون بالا، بیماری تیروئید، سابقه سقط مکرر، سابقه بارداری پرخطر یا بارداری چندقلویی به آزمایشها و سونوگرافیهای بیشتری نیاز داشته باشد.
همچنین آزمایشهای ژنتیکی یک انتخاب شخصی هستند. ACOG توصیه میکند گزینههای غربالگری و تشخیصی برای همه زنان باردار مطرح شوند، اما تصمیم نهایی درباره انجام آنها با مادر و بر اساس شرایط، ترجیحات و مشاوره پزشکی است.
تفاوت آزمایش غربالگری و آزمایش تشخیصی چیست؟
یکی از موضوعاتی که ممکن است باعث نگرانی والدین شود، تفاوت میان «غربالگری» و «تشخیص» است. آزمایش غربالگری مشخص میکند که احتمال وجود یک بیماری یا اختلال در جنین چقدر است. بنابراین نتیجه مثبت یا پرخطر به معنای ابتلای قطعی جنین نیست.
در مقابل، آزمایش تشخیصی برای بررسی وجود واقعی یک اختلال خاص انجام میشود. آمنیوسنتز و نمونهبرداری از پرزهای جفتی یا CVS از جمله آزمایشهای تشخیصی هستند. این آزمایشها میتوانند اطلاعات دقیقتری ارائه کنند، اما برخلاف آزمایشهای غربالگری، روشهای تهاجمی هستند و با خطر بسیار کمی برای بارداری همراهاند.
به همین دلیل، اگر نتیجه یک غربالگری غیرطبیعی باشد، نباید مادر بلافاصله تصور کند که جنین حتماً دچار مشکل است. پزشک ممکن است ابتدا مشاوره ژنتیک و سپس آزمایش تشخیصی مناسب را پیشنهاد کند.
جدول آزمایشهای مهم دوران بارداری
|
زمان تقریبی |
آزمایش یا بررسی |
هدف اصلی |
|
ابتدای بارداری |
CBC |
بررسی کمخونی و وضعیت سلولهای خونی |
|
ابتدای بارداری |
گروه خونی و Rh |
شناسایی ناسازگاری Rh |
|
ابتدای بارداری |
آزمایش ادرار و کشت ادرار |
بررسی عفونت و برخی مشکلات ادراری |
|
ابتدای بارداری |
HIV، هپاتیت و سفلیس |
شناسایی عفونتهای قابل انتقال |
|
هفته ۱۰ به بعد |
NIPT در صورت انتخاب |
غربالگری برخی اختلالات کروموزومی |
|
هفته ۱۰ تا ۱۳ |
غربالگری سهماهه اول و NT |
ارزیابی احتمال برخی اختلالات کروموزومی |
|
هفته ۱۵ تا ۲۲ |
غربالگری چهارگانه در صورت نیاز |
بررسی احتمال برخی اختلالات جنینی |
|
هفته ۱۸ تا ۲۲ |
سونوگرافی آنومالی |
بررسی ساختار و اندامهای جنین |
|
هفته ۲۴ تا ۲۸ |
غربالگری دیابت بارداری |
تشخیص دیابت بارداری |
|
حدود هفته ۲۸ |
بررسی مجدد Rh در افراد واجد شرایط |
پیشگیری از حساس شدن Rh |
|
هفته ۳۶ تا ۳۷ |
کشت GBS |
کاهش خطر عفونت نوزاد هنگام تولد |
|
سهماهه سوم |
بررسی رشد و سلامت جنین در صورت نیاز |
شناسایی مشکلات رشد یا عوارض بارداری |
چه زمانی ممکن است آزمایشهای بیشتری لازم باشد؟
گاهی شرایط مادر یا جنین باعث میشود برنامه معمول آزمایشها تغییر کند. برای مثال، در موارد زیر ممکن است پزشک بررسیهای بیشتری درخواست کند:
- بارداری دوقلویی یا چندقلویی
- دیابت قبل از بارداری یا دیابت بارداری
- فشار خون بالا
- بیماریهای تیروئید
- بیماریهای کلیوی یا قلبی
- سابقه سقط مکرر
- سابقه بارداری پرخطر
- سابقه بیماری ژنتیکی در خانواده
- نتیجه غیرطبیعی در غربالگریهای قبلی
- اختلال رشد جنین
- کاهش حرکات جنین
- خونریزی یا سایر علائم غیرطبیعی
در بارداریهای پرخطر، ممکن است سونوگرافیهای بیشتری برای بررسی رشد جنین یا آزمایشهای پایش سلامت جنین در هفتههای پایانی انجام شود.
آیا آزمایشهای دوران بارداری ضرر دارند؟
بیشتر آزمایشهای معمول بارداری مانند آزمایش خون، آزمایش ادرار و سونوگرافی، به خودی خود خطری برای جنین ایجاد نمیکنند. اما برخی آزمایشهای تشخیصی ژنتیکی مانند آمنیوسنتز و CVS تهاجمی هستند و با خطر بسیار کمی از عوارض، از جمله از دست رفتن بارداری، همراهاند. به همین دلیل، پزشک پیش از انجام آنها درباره مزایا، محدودیتها و خطرات احتمالی توضیح میدهد.
جمعبندی
آزمایشهای دوران بارداری مجموعهای از بررسیهای مختلف هستند که هر کدام در زمان مشخصی اطلاعاتی درباره سلامت مادر یا جنین ارائه میکنند. در سهماهه اول، آزمایشهای پایه خون و ادرار، تعیین گروه خونی و Rh، بررسی برخی عفونتها و غربالگری اختلالات کروموزومی اهمیت زیادی دارند. در صورت انتخاب NIPT نیز این آزمایش میتواند از حدود هفته دهم انجام شود. در سهماهه دوم، سونوگرافی دقیق آنومالی در حدود هفتههای ۱۸ تا ۲۲ و غربالگری دیابت بارداری در حدود هفتههای ۲۴ تا ۲۸ از مهمترین بررسیها هستند.در سهماهه سوم، بررسی کمخونی و وضعیت مادر در صورت نیاز، پایش رشد و سلامت جنین در بارداریهای پرخطر و غربالگری GBS در هفتههای ۳۶ تا ۳۷ و ۶ روز اهمیت دارند.با این حال، این جدول را نباید به عنوان نسخه ثابت برای تمام زنان باردار در نظر گرفت. زمان و تعداد آزمایشها ممکن است بر اساس شرایط فردی مادر، سابقه پزشکی، نتیجه آزمایشهای قبلی و نظر پزشک تغییر کند. مهمترین کار این است که مراقبتهای دوران بارداری را منظم انجام دهید و درباره هر آزمایش، هدف و زمان مناسب آن را از پزشک یا ماما بپرسید.