چرا بعضی افراد بیشتر از دیگران پشه‌ها را جذب می‌کنند؟

احتمالاً برای شما هم پیش آمده است که در یک جمع خانوادگی یا دورهمی، تنها یک یا دو نفر بیشتر از بقیه طعمه نیش پشه‌ها شوند. در حالی که همه افراد در یک محیط قرار دارند، پشه‌ها به شکل عجیبی به سمت برخی افراد جذب می‌شوند و دیگران را تقریباً نادیده می‌گیرند. این موضوع سال‌ها ذهن دانشمندان را به خود مشغول کرده و تحقیقات مختلفی برای یافتن علت آن انجام شده است.

برخلاف تصور بسیاری از افراد، جذب شدن پشه‌ها به یک فرد اتفاقی نیست. عوامل متعددی از جمله بوی طبیعی بدن، ترکیبات شیمیایی موجود روی پوست، میزان دی‌اکسید کربن بازدم، دمای بدن و حتی ویژگی‌های ژنتیکی می‌توانند در این مسئله نقش داشته باشند. شناخت این عوامل نه تنها به درک بهتر رفتار پشه‌ها کمک می‌کند، بلکه می‌تواند در کاهش خطر گزش و پیشگیری از بیماری‌های منتقل‌شونده توسط این حشرات نیز مؤثر باشد.

پشه‌ها چگونه انسان را پیدا می‌کنند؟

پشه‌ها برای یافتن میزبان خود از مجموعه‌ای از حسگرهای بسیار دقیق استفاده می‌کنند. این حشرات قادرند از فاصله نسبتاً زیاد دی‌اکسید کربنی را که هنگام تنفس از بدن انسان خارج می‌شود تشخیص دهند. زمانی که پشه متوجه وجود یک انسان در اطراف خود می‌شود، از نشانه‌های دیگری مانند گرمای بدن، رطوبت پوست و ترکیبات شیمیایی موجود روی سطح پوست برای پیدا کردن هدف استفاده می‌کند.

دانشمندان معتقدند حس بویایی پشه‌ها به‌طور شگفت‌انگیزی پیشرفته است. آن‌ها می‌توانند مولکول‌های خاصی را که از طریق پوست یا عرق آزاد می‌شوند شناسایی کنند و بر اساس آن تصمیم بگیرند به کدام فرد نزدیک شوند. به همین دلیل است که دو نفر در شرایط کاملاً مشابه ممکن است تجربه متفاوتی از گزش پشه داشته باشند.

نقش بوی طبیعی بدن در جذب پشه‌ها

یکی از مهم‌ترین عوامل جذب پشه‌ها، بوی طبیعی بدن انسان است. پوست انسان میزبان میلیون‌ها باکتری مفید است که بخشی از فلور طبیعی پوست را تشکیل می‌دهند. این باکتری‌ها هنگام تجزیه عرق و چربی‌های پوست، ترکیبات شیمیایی مختلفی تولید می‌کنند که بوی منحصر‌به‌فرد هر فرد را شکل می‌دهد.

تحقیقات نشان داده است برخی از این ترکیبات برای پشه‌ها بسیار جذاب هستند. افرادی که بدن آن‌ها مقادیر بیشتری از این مواد را تولید می‌کند، معمولاً بیشتر در معرض گزش قرار می‌گیرند. از طرف دیگر، بعضی ترکیبات شیمیایی موجود روی پوست می‌توانند نقش بازدارنده داشته باشند و احتمال نزدیک شدن پشه‌ها را کاهش دهند.

به همین دلیل بوی بدن افراد نه تنها از نظر اجتماعی اهمیت دارد، بلکه می‌تواند یکی از عوامل تعیین‌کننده در میزان جذب پشه‌ها نیز باشد.

آیا ژنتیک در جذب پشه‌ها نقش دارد؟

پژوهش‌های علمی نشان می‌دهد ژنتیک می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر میزان جذابیت افراد برای پشه‌ها داشته باشد. ژن‌ها در تعیین ترکیبات شیمیایی پوست، نوع باکتری‌های ساکن روی آن و حتی نحوه تعریق نقش دارند.

برخی مطالعات روی دوقلوهای همسان و غیرهمسان نشان داده‌اند که میزان جذب پشه‌ها تا حدی تحت تأثیر عوامل ارثی قرار دارد. این موضوع می‌تواند توضیح دهد که چرا بعضی افراد حتی با رعایت نکات بهداشتی و استفاده از محصولات مشابه، همچنان بیشتر از دیگران مورد گزش قرار می‌گیرند.

البته ژنتیک تنها عامل تعیین‌کننده نیست و شرایط محیطی و سبک زندگی نیز می‌توانند این اثر را تقویت یا تضعیف کنند.

دی‌اکسید کربن؛ سیگنال مهم برای پشه‌ها

هر بار که نفس می‌کشیم، دی‌اکسید کربن وارد محیط اطراف می‌شود. پشه‌ها از این گاز به عنوان یکی از اصلی‌ترین نشانه‌های وجود انسان استفاده می‌کنند. افرادی که حجم بیشتری از دی‌اکسید کربن تولید می‌کنند، معمولاً برای پشه‌ها قابل تشخیص‌تر هستند.

به طور کلی افراد بزرگ‌تر، کسانی که فعالیت بدنی بیشتری دارند و افرادی که سوخت‌وساز بالاتری دارند، ممکن است دی‌اکسید کربن بیشتری آزاد کنند. همین موضوع می‌تواند یکی از دلایل تفاوت در میزان گزش میان افراد باشد.

البته دی‌اکسید کربن تنها مرحله اول شناسایی است و پس از آن پشه‌ها از سایر نشانه‌ها مانند بوی بدن و دمای پوست برای انتخاب میزبان استفاده می‌کنند.

آیا دمای بدن بر جذب پشه‌ها تأثیر دارد؟

پشه‌ها به گرما حساس هستند و می‌توانند تفاوت‌های جزئی در دمای بدن انسان را تشخیص دهند. هنگامی که دمای بدن افزایش پیدا می‌کند، رگ‌های خونی به سطح پوست نزدیک‌تر می‌شوند و بدن گرمای بیشتری منتشر می‌کند. این وضعیت می‌تواند فرد را برای پشه‌ها قابل تشخیص‌تر کند.

فعالیت بدنی، هوای گرم، استرس یا برخی شرایط جسمی ممکن است باعث افزایش دمای پوست شوند. در چنین شرایطی احتمال نزدیک شدن پشه‌ها افزایش پیدا می‌کند.

به همین دلیل افرادی که پس از ورزش در فضای باز حضور دارند، معمولاً بیشتر در معرض نیش پشه قرار می‌گیرند.

گروه خونی و احتمال گزش پشه‌ها

برخی تحقیقات نشان داده‌اند که پشه‌ها ممکن است به افراد دارای گروه‌های خونی خاص علاقه بیشتری نشان دهند. اگرچه نتایج مطالعات مختلف کاملاً یکسان نیست، اما برخی پژوهش‌ها بیان می‌کنند که افراد دارای گروه خونی O نسبت به سایر گروه‌های خونی بیشتر مورد توجه پشه‌ها قرار می‌گیرند.

با این حال دانشمندان تأکید می‌کنند که گروه خونی تنها یکی از عوامل متعدد مؤثر در جذب پشه‌ها است و نمی‌توان آن را عامل اصلی دانست. بوی بدن، میزان تعریق و ترکیبات شیمیایی پوست معمولاً نقش مهم‌تری در این فرآیند دارند.

آیا مواد دافع حشرات همیشه مؤثر هستند؟

مواد دافع حشرات یکی از مؤثرترین راهکارهای پیشگیری از گزش پشه‌ها محسوب می‌شوند. این محصولات معمولاً با مختل کردن سیستم بویایی پشه‌ها عمل می‌کنند و مانع شناسایی انسان توسط آن‌ها می‌شوند.

با این حال برخی مطالعات نشان داده‌اند که پشه‌ها ممکن است در شرایط خاص نسبت به بعضی ترکیبات شیمیایی واکنش متفاوتی نشان دهند. به همین دلیل رعایت دستورالعمل استفاده از این محصولات اهمیت زیادی دارد. استفاده منظم و صحیح از مواد دافع حشرات همچنان یکی از بهترین روش‌های محافظت در برابر گزش محسوب می‌شود.

چگونه از نیش پشه‌ها پیشگیری کنیم؟

برای کاهش احتمال گزش پشه‌ها می‌توان چند اقدام ساده اما مؤثر انجام داد. پوشیدن لباس‌های آستین‌بلند و رنگ روشن، استفاده از توری در پنجره‌ها، حذف آب‌های راکد اطراف خانه و استفاده از مواد دافع حشرات از جمله مهم‌ترین راهکارها هستند.

همچنین بهتر است در ساعات اوج فعالیت پشه‌ها، به ویژه هنگام غروب و اوایل شب، از حضور طولانی‌مدت در محیط‌های پرپشه خودداری شود. استفاده از پنکه نیز می‌تواند مفید باشد، زیرا جریان هوا پرواز پشه‌ها را دشوار می‌کند.

در خانواده‌هایی که کودک خردسال دارند، رعایت این نکات اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا کودکان معمولاً حساسیت بیشتری نسبت به گزش حشرات نشان می‌دهند.

جمع‌بندی

اینکه چرا برخی افراد بیشتر از دیگران پشه‌ها را جذب می‌کنند، موضوعی پیچیده و چندعاملی است. تحقیقات علمی نشان می‌دهد عواملی مانند بوی طبیعی بدن، ترکیبات شیمیایی پوست، ژنتیک، میزان دی‌اکسید کربن بازدم، دمای بدن و حتی گروه خونی می‌توانند در این مسئله نقش داشته باشند. اگرچه نمی‌توان تمام این عوامل را کنترل کرد، اما با رعایت نکات پیشگیرانه و استفاده صحیح از روش‌های محافظتی می‌توان خطر گزش پشه‌ها را تا حد زیادی کاهش داد. آگاهی از این عوامل به ما کمک می‌کند بهتر از خود و اعضای خانواده در برابر مزاحمت و آسیب‌های احتمالی ناشی از نیش پشه محافظت کنیم.