هپاتیت در بارداری؛ چگونه مادر مبتلا می‌تواند نوزاد سالم به دنیا بیاورد؟

شنیدن خبر بارداری برای هر زنی، نویدبخش شروع یک فصل جدید و هیجان‌انگیز در زندگی است. اما زمانی که این خبر با نتیجه مثبت آزمایش یک بیماری عفونی مانند هپاتیت همراه می‌شود، موجی از ترس، اضطراب و سوالات بی‌شمار ذهن مادر را فرا می‌گیرد. بزرگ‌ترین و دلهره‌آورترین سوالی که در این شرایط مطرح می‌شود این است: «آیا مادر مبتلا می‌تواند نوزاد سالم به دنیا بیاورد؟»

ترس از انتقال هپاتیت به جنین باعث می‌شود بسیاری از مادران مبتلا، دوران بارداری خود را با استرس‌های شدید و کابوس‌های شبانه سپری کنند. اما علم پزشکی نوین پیام بسیار امیدبخشی برای شما دارد: بله! با مراقبت‌های دقیق پزشکی، مصرف به‌موقع داروها و دریافت واکسن‌های ضروری، شانس تولد یک نوزاد کاملاً سالم و عاری از ویروس، نزدیک به ۱۰۰ درصد است.

در این مقاله جامع از مجله نی‌نی‌سایت، قصد داریم با تکیه بر دستورالعمل‌های سازمان جهانی بهداشت (WHO) و مراکز معتبر پزشکی، به بررسی دقیق وضعیت هپاتیت در بارداری بپردازیم. اگر به دنبال آگاهی از راه‌های پیشگیری از انتقال هپاتیت به نوزاد، خطرات، نحوه زایمان و شرایط شیردهی هستید، این راهنمای کامل، چراغ راه شما در این مسیر حساس خواهد بود.

هپاتیت چیست و چرا در بارداری اهمیت دارد؟

هپاتیت در لغت به معنای التهاب کبد است. این التهاب معمولاً توسط یک عفونت ویروسی ایجاد می‌شود. کبد به عنوان کارخانه تصفیه بدن، نقش حیاتی در سم‌زدایی، هضم غذا و تولید پروتئین‌های ضروری دارد. در دوران بارداری، کبد مادر باید هم برای خود و هم برای جنین فعالیت کند؛ بنابراین، هرگونه آسیب به این عضو مهم نیازمند توجه ویژه است.

اگرچه ویروس‌های هپاتیت انواع مختلفی دارند (A, B, C, D, E)، اما زمانی که صحبت از بارداری به میان می‌آید، تمرکز اصلی پزشکان بر روی دو نوع شایع و مزمن یعنی هپاتیت B در حاملگی و هپاتیت C و بارداری است، زیرا این دو نوع ویروس پتانسیل بالایی برای انتقال از مادر به جنین (انتقال عمودی) دارند.

هپاتیت B در حاملگی: خطرات و راهکارهای پیشگیری

ویروس هپاتیت بی یکی از شایع‌ترین عفونت‌های ویروسی در جهان است که از طریق خون و مایعات بدن منتقل می‌شود. بسیاری از زنان قبل از بارداری از ابتلای خود به شکل مزمن این بیماری بی‌خبرند و تنها در آزمایش‌های غربالگری سه‌ماهه اول متوجه آن می‌شوند.

آیا هپاتیت از مادر به جنین منتقل می‌شود؟

در مورد هپاتیت B، خطر انتقال از مادر به نوزاد بسیار جدی است. جالب است بدانید که ویروس هپاتیت B معمولاً از جفت عبور نمی‌کند؛ بنابراین جنین در دوران رشد در داخل رحم به ندرت آلوده می‌شود. بیشترین خطر انتقال هپاتیت به جنین در لحظه زایمان (چه طبیعی و چه سزارین) و به دلیل تماس نوزاد با خون و ترشحات آلوده مادر رخ می‌دهد. اگر مادر مبتلا به هپاتیت B مزمن باشد و هیچ مداخله پزشکی صورت نگیرد، احتمال ابتلای نوزاد تا ۹۰ درصد نیز می‌رسد. نوزادانی که در بدو تولد به این ویروس آلوده می‌شوند، در خطر بسیار بالایی برای ابتلا به هپاتیت مزمن، نارسایی کبدی و سرطان کبد در بزرگسالی قرار دارند.

عوارض هپاتیت بی در دوران بارداری برای مادر

خوشبختانه، بیشتر زنان مبتلا به هپاتیت B مزمن که بیماری آن‌ها خاموش است، بارداری کاملاً طبیعی و بدون عارضه‌ای را تجربه می‌کنند و کبد آن‌ها به خوبی از پس تغییرات دوران حاملگی برمی‌آید. با این حال، در زنانی که بار ویروسی بالایی دارند یا کبد آن‌ها از قبل دچار آسیب (سیروز) شده است، خطر شعله‌ور شدن بیماری و آسیب حاد کبدی در سه‌ماهه سوم بارداری وجود دارد.

نقش داروهای ضدویروسی در بارداری

پزشک متخصص عفونی یا گوارش در طول بارداری، سطح آنزیم‌های کبدی (ALT/AST) و میزان بار ویروسی (HBV DNA) مادر را به دقت کنترل می‌کند. اگر در سه‌ماهه سوم بارداری میزان ویروس در خون مادر بسیار بالا باشد، پزشک برای کاهش خطر انتقال به جنین، مصرف داروهای ضدویروسی را از حدود هفته ۲۸ تا ۳۲ بارداری آغاز می‌کند. تحقیقات نشان داده است که این داروها در دوران بارداری کاملاً ایمن هستند و به طور چشمگیری از آلوده شدن نوزاد جلوگیری می‌کنند.

اقدامات حیاتی برای نوزاد: واکسن هپاتیت نوزاد

شاید بتوان گفت مهم‌ترین و حیاتی‌ترین بخش در مدیریت مادران مبتلا به هپاتیت B، اتفاقاتی است که در اتاق زایمان و در ۱۲ ساعت اول پس از تولد رخ می‌دهد. برای محافظت از نوزاد و ایجاد یک سپر دفاعی غیرقابل نفوذ، کادر درمان دو اقدام اساسی را بلافاصله پس از تولد انجام می‌دهند:

1. تزریق ایمونوگلوبولین هپاتیت بی: ین آمپول حاوی آنتی‌بادی‌های آماده است که به محض تزریق، به ویروس‌های احتمالی که در حین زایمان وارد بدن نوزاد شده‌اند حمله کرده و آن‌ها را خنثی می‌کند.
2. تزریق اولین دوز واکسن هپاتیت نوزاد: این واکسن سیستم ایمنی نوزاد را تحریک می‌کند تا خودش آنتی‌بادی‌های دائمی علیه ویروس بسازد.

این دو تزریق باید حتماً در فاصله کمتر از ۱۲ ساعت پس از تولد در دو ران مختلف نوزاد انجام شوند. پس از آن، نوزاد باید دوزهای بعدی واکسن را در ۱ ماهگی و ۶ ماهگی دریافت کند. با انجام دقیق این پروتکل ایمن‌سازی، خطر ابتلای نوزاد به ویروس به کمتر از ۵ درصد کاهش می‌یابد و مادر می‌تواند نوزادی کاملاً سالم داشته باشد.

هپاتیت C و بارداری: آنچه باید بدانید

برخلاف هپاتیت B، وضعیت هپاتیت C و بارداری کمی متفاوت است. ویروس هپاتیت C نیز عفونتی است که کبد را درگیر می‌کند. متاسفانه برخلاف هپاتیت B، هیچ واکسنی برای پیشگیری از هپاتیت C کشف نشده است.

خطر انتقال هپاتیت C به نوزاد

خبر خوب این است که شانس انتقال هپاتیت C از مادر به نوزاد در حین زایمان بسیار کمتر از هپاتیت B است (حدود ۵ تا ۶ درصد). این خطر تنها زمانی افزایش می‌یابد که مادر همزمان به ویروس HIV (ایدز) نیز مبتلا باشد یا بار ویروسی هپاتیت C در خون او فوق‌العاده بالا باشد.

آیا درمانی در دوران بارداری وجود دارد؟

داروهای ضدویروسی مستقیم‌الاثر که امروزه برای درمان قطعی هپاتیت C استفاده می‌شوند، هنوز برای استفاده در دوران بارداری از نظر ایمنی برای جنین به طور کامل تایید نشده‌اند. بنابراین، پزشکان معمولاً درمان هپاتیت C را به پس از اتمام بارداری و دوران شیردهی موکول می‌کنند. در طول بارداری، تمرکز تنها بر روی کنترل سلامت کبد مادر از طریق تغذیه مناسب و پرهیز از داروهای آسیب‌رسان به کبد است. نوزاد متولد شده از مادر مبتلا به هپاتیت C، آنتی‌بادی‌های مادر را در خون خود دارد. بنابراین آزمایش خون نوزاد باید در سن ۱۸ ماهگی انجام شود تا مشخص گردد آیا نوزاد واقعاً به ویروس آلوده شده است یا خیر. (اگر قبل از ۱۸ ماهگی نیاز به بررسی باشد، از روش PCR برای جستجوی خود ویروس استفاده می‌شود)

آیا هپاتیت باعث زایمان زودرس یا سقط جنین می‌شود؟

بسیاری از مادران نگرانند که حضور ویروس هپاتیت در خونشان باعث از دست رفتن جنین شود. بر اساس مطالعات کالج متخصصین زنان و زایمان :

• عفونت مزمن هپاتیت B (در صورتی که کبد دچار سیروز نشده باشد) خطر سقط جنین یا نقص مادرزادی را افزایش نمی‌دهد.
• در مورد هپاتیت C، برخی تحقیقات نشان داده‌اند که خطر ابتلا به دیابت بارداری، زایمان زودرس، پارگی زودرس کیسه آب و تولد نوزاد با وزن کم به میزان جزئی بالاتر از زنان سالم است. به همین دلیل، بارداری زنان مبتلا به هپاتیت نیازمند ویزیت‌های مکررتر و نظارت دقیق‌تر متخصص زنان و زایمان است.

زایمان مادر مبتلا به هپاتیت: طبیعی یا سزارین؟

یکی از باورهای غلط و رایج این است که زایمان مادر مبتلا به هپاتیت حتماً باید به روش سزارین انجام شود تا نوزاد آلوده نشود. اما آیا این باور از نظر علمی درست است؟ پاسخ سازمان جهانی بهداشت (WHO) و مراکز کنترل بیماری (CDC) کاملاً شفاف است: ابتلا به هپاتیت B یا C به تنهایی دلیلی برای انجام عمل سزارین نیست. تحقیقات علمی نشان داده‌اند که خطر انتقال ویروس به نوزاد در زایمان طبیعی با زایمان سزارین تفاوت معناداری ندارد (به شرط آنکه نوزاد مبتلا به هپاتیت B در ۱۲ ساعت اول واکسن و ایمونوگلوبولین را دریافت کند). بنابراین، مادر مبتلا می‌تواند با خیالی آسوده برای زایمان طبیعی برنامه‌ریزی کند، مگر اینکه دلایل مامایی دیگری (مانند تنگی لگن، افت ضربان قلب جنین یا مشکلات جفت) نیاز به سزارین را ایجاب کند. تنها نکته مهم در زمان زایمان طبیعی این است که کادر درمان باید از انجام اقداماتی که باعث خونریزی سر نوزاد یا پارگی طولانی‌مدت کیسه آب می‌شود (مانند استفاده از فورسپس، وکیوم یا پایش تهاجمی جنین) خودداری کنند.

شیردهی مادر مبتلا به هپاتیت: آیا ایمن است؟

شیر مادر بهترین و کامل‌ترین غذای نوزاد است و محروم کردن نوزاد از آن، تنها در شرایط بسیار خاص پزشکی مجاز است. در خصوص شیردهی مادر مبتلا به هپاتیت، تمامی مجامع پزشکی دنیا متفق‌القول هستند که شیردهی کاملاً ایمن و مجاز است. ویروس هپاتیت B و C از طریق شیر مادر به نوزاد منتقل نمی‌شود (علاوه بر این، نوزاد مادر مبتلا به هپاتیت B بلافاصله پس از تولد واکسینه شده و ایمن است).

یک هشدار بسیار مهم: تنها موردی که مادر مبتلا به هپاتیت باید شیردهی را به طور موقت متوقف کند، زمانی است که نوک سینه‌های او دچار ترک‌خوردگی، زخم و خونریزی شده باشد. از آنجایی که ویروس در خون وجود دارد، تماس خون مادر با دهان و دستگاه گوارش نوزاد خطرناک است. در این حالت مادر باید شیر خود را بدوشد و دور بریزد تا زمانی که زخم‌ها کاملاً بهبود یابند و سپس شیردهی مستقیم را از سر بگیرد.

اهمیت سلامت کبد مادر در دوران بارداری

در کنار تمام اقدامات پیشگیرانه برای جنین، نباید سلامت خود مادر را فراموش کرد. بارداری فشار مضاعفی بر اندام‌های داخلی وارد می‌کند. مادران مبتلا به هپاتیت باید این نکات را برای حفظ سلامت کبد خود رعایت کنند:

• رژیم غذایی سالم: مصرف فراوان سبزیجات تازه، میوه‌ها، غلات کامل و پروتئین‌های کم‌چرب. پرهیز جدی از غذاهای چرب، فست‌فود و غذاهای کنسروی که فشار زیادی به کبد وارد می‌کنند.
• پرهیز از مصرف خودسرانه دارو: کبد مسئول متابولیسم داروهاست. حتی مصرف یک استامینوفن ساده یا مکمل‌های گیاهی در دوران بارداری باید صرفاً با تایید پزشک متخصص انجام شود.
• آزمایش همسر: همسر شما نیز باید حتماً از نظر ابتلا به ویروس هپاتیت بررسی شود و در صورت نیاز، واکسن هپاتیت B را دریافت کند تا چرخه انتقال ویروس در خانواده متوقف شود.

جمع‌بندی

تشخیص هپاتیت در دوران بارداری به هیچ وجه به معنای پایان رویای داشتن یک کودک سالم نیست. پیشرفت‌های چشمگیر علم پزشکی باعث شده تا انتقال هپاتیت به جنین به یک پدیده نادر و کاملاً قابل پیشگیری تبدیل شود. همان‌طور که بررسی کردیم، هپاتیت B در حاملگی با بررسی دقیق بار ویروسی مادر، تجویز احتمالی داروهای ضدویروسی در ماه‌های آخر و از همه مهم‌تر، تزریق واکسن هپاتیت نوزاد و ایمونوگلوبولین در ۱۲ ساعت اول پس از تولد، کاملاً مهار می‌شود. در مورد هپاتیت C نیز به دلیل درصد پایین انتقال، نوزادان معمولاً سالم به دنیا می‌آیند و درمان مادر به پس از زایمان موکول می‌شود. زایمان مادر مبتلا به هپاتیت می‌تواند به روش طبیعی انجام گیرد و شیردهی نیز (در صورت عدم وجود زخم و خونریزی در سینه) بلامانع است. کافیست استرس را از خود دور کنید، تحت نظر مستمر یک متخصص زنان و یک متخصص عفونی (یا گوارش) باشید و پروتکل‌های درمانی را مو به مو اجرا کنید تا فرزند دلبندتان را در کمال سلامت در آغوش بگیرید.

منابع: