غده تیروئید یکی از مهمترین غدد درونریز بدن است که با تولید هورمونهای تیروئیدی، نقش اساسی در تنظیم سوختوساز، عملکرد قلب، مغز و دستگاه تولیدمثل دارد. در سالهای اخیر توجه متخصصان زنان و غدد به ارتباط میان بارداری، درمان تیروئید و کم کاری تیروئید افزایش یافته است، زیرا اختلالات تیروئیدی میتوانند بر باروری زنان، احتمال باردار شدن و سلامت مادر و جنین اثر بگذارند.
فهرست مطالب
- تیروئید چگونه بر باروری زنان اثر میگذارد؟
- کم کاری تیروئید و بارداری
- چرا کم کاری تیروئید در بارداری اهمیت دارد؟
- عوارض کم کاری تیروئید درماننشده در بارداری
- آیا پرکاری تیروئید هم بر بارداری اثر دارد؟
- درمان تیروئید قبل از بارداری؛ چرا اهمیت دارد؟
- درمان کم کاری تیروئید در دوران بارداری
- در دوران بارداری چه آزمایشهایی باید انجام شود؟
- آیا کم کاری تیروئید باعث ناباروری میشود؟
- آیا کم کاری تیروئید بر روشهای کمکباروری هم اثر دارد؟
- تغذیه مناسب برای زنان مبتلا به کم کاری تیروئید در بارداری
- هنگام مصرف لووتیروکسین به چه نکاتی باید توجه کرد؟
- چه زنانی باید قبل از بارداری از نظر تیروئید بررسی شوند؟
- آیا پس از زایمان نیز باید وضعیت تیروئید بررسی شود؟
- تیروئیدیت پس از زایمان چیست؟
- آیا کم کاری تیروئید بر شیردهی تأثیر دارد؟
- آیا زنان مبتلا به بیماری تیروئید میتوانند بارداری سالمی داشته باشند؟
- چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
- جمعبندی
بسیاری از زنان ممکن است سالها دچار کم کاری تیروئید باشند، بدون آنکه از بیماری خود آگاه شوند. علائمی مانند خستگی، افزایش وزن، بینظمی قاعدگی یا ریزش مو گاهی به عوامل دیگر نسبت داده میشود، در حالی که ریشه اصلی مشکل، اختلال در عملکرد تیروئید است. پژوهشهای منتشرشده توسط نشان میدهد تشخیص و درمان تیروئید پیش از بارداری میتواند شانس باروری را افزایش دهد و از بسیاری از عوارض دوران بارداری جلوگیری کند.
در این مقاله به این پرسش پاسخ میدهیم که تیروئید چه تاثیری بر بارداری و باروری زنان دارد؟ همچنین نقش کم کاری تیروئید، روشهای تشخیص، اصول درمان و مراقبتهای لازم پیش از بارداری و در طول حاملگی را بر اساس منابع معتبر علمی بررسی خواهیم کرد.
تیروئید چگونه بر باروری زنان اثر میگذارد؟
هورمونهای تیروئیدی با بسیاری از هورمونهای تولیدمثل، از جمله استروژن، پروژسترون و هورمونهای هیپوفیز، در ارتباط هستند. وقتی تیروئید بهدرستی کار نکند، این تعادل هورمونی به هم میخورد و فرایند تخمکگذاری ممکن است مختل شود.
مهمترین تأثیرات اختلال تیروئید بر باروری عبارتاند از:
- بینظمی چرخه قاعدگی
- کاهش یا توقف تخمکگذاری
- کاهش احتمال بارداری طبیعی
- افزایش خطر ناباروری
- افزایش احتمال سقط در اوایل بارداری
بر اساس راهنمای زنان مبتلا به ناباروری بدون علت مشخص، بهتر است از نظر عملکرد تیروئید بررسی شوند؛ زیرا حتی کم کاری تیروئید خفیف نیز میتواند بر باروری اثر بگذارد.
کم کاری تیروئید و بارداری
کم کاری تیروئید زمانی رخ میدهد که غده تیروئید هورمون کافی تولید نکند. شایعترین علت آن در بسیاری از کشورها، بیماری خودایمنی است.
علائم کم کاری تیروئید در زنان
- خستگی و خوابآلودگی
- افزایش وزن بدون علت مشخص
- احساس سرما
- خشکی پوست و ریزش مو
- یبوست
- بینظمی قاعدگی
- کاهش میل جنسی
- دشواری در باردار شدن
گاهی تنها نشانه بیماری، ناباروری یا سقط مکرر است. به همین دلیل متخصصان زنان و غدد در زنان دارای سابقه ناباروری یا سقط، آزمایش تیروئید را توصیه میکنند.
چرا کم کاری تیروئید در بارداری اهمیت دارد؟
در هفتههای ابتدایی بارداری, جنین هنوز قادر به تولید هورمون تیروئید نیست و به هورمونهای مادر وابسته است. اگر مادر دچار کم کاری تیروئید باشد، رشد مغز و سیستم عصبی جنین ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد.
مطالعات منتشرشده نشان میدهد کنترل مناسب هورمون تیروئید پیش از بارداری و در سهماهه اول، نقش مهمی در کاهش عوارض مادر و جنین دارد.
عوارض کم کاری تیروئید درماننشده در بارداری
برای مادر
- افزایش خطر فشار خون بارداری
- پرهاکلامپسی (مسمومیت بارداری)
- کمخونی
- جدا شدن زودرس جفت
- خونریزی پس از زایمان
- افزایش احتمال زایمان سزارین
برای جنین
- سقط خودبهخودی
- زایمان زودرس
- وزن کم هنگام تولد
- اختلال رشد مغزی و عصبی
- مشکلات یادگیری در آینده
البته باید تأکید کرد که درمان تیروئید در بیشتر موارد میتواند این خطرات را بهطور قابل توجهی کاهش دهد.
آیا پرکاری تیروئید هم بر بارداری اثر دارد؟
بله. هرچند کم کاری تیروئید شایعتر است، اما پرکاری تیروئید نیز میتواند باروری و بارداری را تحت تأثیر قرار دهد. در این حالت، بدن هورمون تیروئید بیش از حد تولید میکند و علائمی مانند تپش قلب، کاهش وزن، اضطراب، لرزش دست و تعریق ایجاد میشود.
پرکاری تیروئید کنترلنشده در بارداری ممکن است باعث:
- سقط جنین
- زایمان زودرس
- رشد ناکافی جنین
- فشار خون بارداری
- اختلالات تیروئید در نوزاد
به همین دلیل، زنان مبتلا به پرکاری تیروئید باید پیش از اقدام به بارداری تحت نظر متخصص غدد درمان شوند.
درمان تیروئید قبل از بارداری؛ چرا اهمیت دارد؟
اگر زنی قصد بارداری داشته باشد و به اختلالات تیروئید مبتلا باشد، نخستین گام، کنترل بیماری پیش از اقدام به بارداری است. بر اساس راهنماها، تنظیم سطح هورمونهای تیروئید پیش از لقاح میتواند احتمال بارداری موفق را افزایش داده و خطر بسیاری از عوارض دوران بارداری را کاهش دهد.
در زنانی که کم کاری تیروئید دارند، پزشک معمولاً درمان با داروهای خاصی را تجویز میکند. این دارو مشابه هورمون طبیعی تیروئید است و در صورت مصرف صحیح، به جبران کمبود هورمون کمک میکند.
هدف از درمان، رساندن سطح TSH به محدودهای است که برای بارداری مناسب باشد. در بسیاری از زنان، پزشکان توصیه میکنند پیش از بارداری مقدار TSH کمتر از ۲٫۵ میلیواحد در لیتر باشد، هرچند تصمیم نهایی بر اساس شرایط هر فرد گرفته میشود.
درمان کم کاری تیروئید در دوران بارداری
بارداری باعث افزایش نیاز بدن به هورمونهای تیروئیدی میشود. به همین دلیل، بسیاری از زنانی که پیش از بارداری تحت درمان بودهاند، پس از مثبت شدن تست بارداری به دوز بیشتری از داروی خود نیاز پیدا میکنند.
مطالعات نشان میدهد نیاز به لووتیروکسین در برخی زنان ممکن است حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش یابد. به همین دلیل، متخصصان توصیه میکنند زنان مبتلا به کم کاری تیروئید بلافاصله پس از اطلاع از بارداری، پزشک خود را در جریان قرار دهند تا در صورت لزوم دوز دارو تنظیم شود.
نکته مهم این است که هیچگاه نباید مقدار دارو را خودسرانه کم یا زیاد کرد؛ زیرا هم کمبود هورمون و هم مصرف بیش از حد دارو میتواند برای مادر و جنین مشکلساز باشد.
در دوران بارداری چه آزمایشهایی باید انجام شود؟
کنترل منظم عملکرد تیروئید یکی از مهمترین بخشهای مراقبتهای دوران بارداری است. پزشک معمولاً آزمایشهای زیر را درخواست میکند:
- TSH
- Free T4
- در برخی موارد آنتیبادیهای تیروئید (Anti-TPO)
بر اساس توصیههای انجمن تیروئید، عملکرد تیروئید معمولاً هر ۴ تا ۶ هفته در نیمه اول بارداری و سپس در فواصل مشخص بررسی میشود تا در صورت نیاز، درمان اصلاح شود.
آیا کم کاری تیروئید باعث ناباروری میشود؟
یکی از پرسشهای رایج زنان این است که آیا کم کاری تیروئید میتواند مانع بارداری شود؟
پاسخ این است که در برخی موارد، بله. کاهش هورمونهای تیروئیدی میتواند تخمکگذاری را مختل کند و باعث نامنظم شدن چرخه قاعدگی شود. همچنین اختلال در عملکرد تیروئید ممکن است بر کیفیت تخمک، عملکرد جسم زرد و آمادگی رحم برای لانهگزینی جنین اثر بگذارد.
البته این موضوع به معنای ناباروری دائمی نیست. در بسیاری از زنان، پس از درمان تیروئید و تنظیم سطح هورمونها، تخمکگذاری طبیعی بازمیگردد و احتمال بارداری افزایش پیدا میکند.
آیا کم کاری تیروئید بر روشهای کمکباروری هم اثر دارد؟
بله. مطالعات نشان دادهاند عملکرد نامناسب تیروئید میتواند موفقیت برخی روشهای درمان ناباروری مانند IVF را نیز کاهش دهد. به همین دلیل، در مراکز درمان ناباروری معمولاً پیش از شروع درمان، وضعیت تیروئید بررسی میشود. اگر اختلالی وجود داشته باشد، ابتدا درمان انجام میشود و سپس مراحل کمکباروری ادامه پیدا میکند.
تغذیه مناسب برای زنان مبتلا به کم کاری تیروئید در بارداری
تغذیه سالم نقش مهمی در حفظ سلامت مادر و جنین دارد، اما باید توجه داشت که رژیم غذایی جایگزین درمان دارویی نیست.
برخی مواد مغذی برای عملکرد طبیعی تیروئید اهمیت دارند:
ید
ید ماده اولیه تولید هورمونهای تیروئید است. زنان باردار به مقدار بیشتری ید نیاز دارند، اما مصرف مکمل ید باید تنها با نظر پزشک انجام شود؛ زیرا مصرف بیش از حد آن نیز میتواند مشکلساز باشد.
سلنیوم
سلنیوم در عملکرد آنزیمهای تیروئید نقش دارد. این ماده در غذاهایی مانند ماهی، تخممرغ، غلات کامل و برخی مغزها یافت میشود.
آهن
کمبود آهن میتواند اثربخشی درمان کم کاری تیروئید را کاهش دهد. اگر پزشک مکمل آهن تجویز کند، بهتر است آن را با فاصله چند ساعت از لووتیروکسین مصرف کنید.
ویتامین D
برخی مطالعات ارتباط میان کمبود ویتامین D و بیماریهای خودایمنی تیروئید را نشان دادهاند، اما مصرف مکمل باید بر اساس نتایج آزمایش و نظر پزشک باشد.
هنگام مصرف لووتیروکسین به چه نکاتی باید توجه کرد؟
برای اینکه درمان تیروئید بهترین نتیجه را داشته باشد، رعایت چند نکته ضروری است:
- دارو را صبح، با معده خالی و همراه با یک لیوان آب مصرف کنید.
- بین مصرف دارو و صبحانه حداقل ۳۰ تا ۶۰ دقیقه فاصله بگذارید.
- مکملهای آهن و کلسیم را همزمان با لووتیروکسین مصرف نکنید.
- بدون مشورت پزشک مصرف دارو را قطع نکنید.
- حتی اگر علائم بیماری برطرف شده باشد، مصرف دارو باید طبق دستور پزشک ادامه یابد.
چه زنانی باید قبل از بارداری از نظر تیروئید بررسی شوند؟
اگرچه غربالگری همگانی هنوز در همه کشورها انجام نمیشود، اما متخصصان توصیه میکنند زنان دارای عوامل خطر، پیش از اقدام به بارداری آزمایش تیروئید انجام دهند.
این عوامل شامل موارد زیر است:
- سابقه کم کاری یا پرکاری تیروئید
- سابقه سقط مکرر
- ناباروری بدون علت مشخص
- بیماریهای خودایمنی مانند دیابت نوع یک
- سابقه خانوادگی بیماری تیروئید
- جراحی یا پرتودرمانی ناحیه گردن
- گواتر یا بزرگ شدن غده تیروئید
- قاعدگیهای نامنظم یا تخمکگذاری نامنظم
تشخیص زودهنگام و درمان تیروئید پیش از بارداری، میتواند نقش مهمی در افزایش شانس یک بارداری سالم و کاهش عوارض احتمالی داشته باشد.
آیا پس از زایمان نیز باید وضعیت تیروئید بررسی شود؟
بسیاری از زنان تصور میکنند با پایان بارداری، مشکلات تیروئید نیز برطرف میشود؛ اما در برخی موارد، تغییرات هورمونی پس از زایمان میتواند بر عملکرد غده تیروئید تأثیر بگذارد. به همین دلیل، پزشکان بهویژه در زنانی که سابقه بیماری تیروئید یا بیماریهای خودایمنی دارند، پیگیری وضعیت تیروئید را پس از زایمان نیز توصیه میکنند.
تیروئیدیت پس از زایمان چیست؟
تیروئیدیت پس از زایمان (Postpartum Thyroiditis) نوعی التهاب موقت غده تیروئید است که معمولاً در سال اول پس از زایمان رخ میدهد. این بیماری بیشتر در زنانی دیده میشود که سابقه بیماریهای خودایمنی یا مثبت بودن آنتیبادیهای تیروئید را دارند.
این اختلال معمولاً در دو مرحله بروز میکند:
مرحله اول: پرکاری موقت تیروئید
در این مرحله ممکن است علائمی مانند موارد زیر ایجاد شود:
- تپش قلب
- اضطراب
- کاهش وزن
- تعریق
- تحریکپذیری
مرحله دوم: کم کاری تیروئید
پس از مدتی، برخی زنان وارد مرحله کمکاری تیروئید میشوند و علائمی مانند:
- خستگی شدید
- خوابآلودگی
- افسردگی
- افزایش وزن
- خشکی پوست
- احساس سرما
در بسیاری از موارد عملکرد تیروئید طی ۱۲ تا ۱۸ ماه به حالت طبیعی بازمیگردد، اما در برخی زنان، کم کاری تیروئید دائمی ایجاد میشود و نیاز به درمان طولانیمدت خواهد بود.
آیا کم کاری تیروئید بر شیردهی تأثیر دارد؟
هورمونهای تیروئید در تنظیم متابولیسم و عملکرد طبیعی بدن نقش دارند و کم کاری شدید تیروئید در صورت درماننشدن ممکن است تولید شیر مادر را کاهش دهد.
خبر خوب این است که درمان تیروئید با لووتیروکسین در دوران شیردهی ایمن است و مقدار بسیار ناچیزی از دارو وارد شیر مادر میشود. به همین دلیل، انجمنهای علمی ادامه درمان را در دوران شیردهی توصیه میکنند.
آیا زنان مبتلا به بیماری تیروئید میتوانند بارداری سالمی داشته باشند؟
بله. این یکی از مهمترین نکاتی است که باید به آن توجه داشت. امروزه با تشخیص بهموقع، مصرف منظم دارو و پیگیری آزمایشهای دورهای، بیشتر زنان مبتلا به کم کاری تیروئید یا پرکاری تیروئید میتوانند بارداری طبیعی و نوزادی سالم داشته باشند.
کلید موفقیت در این مسیر عبارت است از:
- تشخیص بیماری قبل از بارداری
- تنظیم صحیح دوز دارو
- مراجعه منظم به متخصص زنان و غدد
- انجام آزمایشهای دورهای
- رعایت توصیههای تغذیهای و دارویی
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر قصد بارداری دارید و هر یک از شرایط زیر را تجربه میکنید، بهتر است پیش از اقدام به بارداری با پزشک مشورت کنید:
- سابقه کم کاری یا پرکاری تیروئید
- سقط مکرر
- ناباروری
- قاعدگی نامنظم
- خستگی شدید بدون علت مشخص
- افزایش یا کاهش وزن غیرعادی
- سابقه خانوادگی بیماری تیروئید
- بیماریهای خودایمنی مانند دیابت نوع یک
تشخیص زودهنگام میتواند از بسیاری از مشکلات دوران بارداری جلوگیری کند.
جمعبندی
غده تیروئید نقش بسیار مهمی در سلامت عمومی بدن، عملکرد دستگاه تولیدمثل و روند طبیعی بارداری دارد. هرگونه اختلال در عملکرد این غده، بهویژه کم کاری تیروئید، میتواند باعث نامنظم شدن تخمکگذاری، کاهش قدرت باروری، افزایش خطر سقط جنین و بروز عوارضی مانند زایمان زودرس، پرهاکلامپسی و اختلال رشد جنین شود.
خوشبختانه، بیشتر این مشکلات با تشخیص بهموقع و درمان تیروئید قابل کنترل هستند. مصرف منظم دارو، تنظیم دوز لووتیروکسین، انجام آزمایشهای دورهای و پیگیری وضعیت تیروئید در طول بارداری، نقش مهمی در حفظ سلامت مادر و جنین دارد.
اگر قصد بارداری دارید یا سابقه بیماری تیروئید، ناباروری یا سقط مکرر دارید، بهتر است پیش از اقدام به بارداری با پزشک متخصص مشورت کنید. برنامهریزی مناسب و مراقبت پزشکی میتواند شانس یک بارداری سالم و تولد نوزادی سالم را به میزان قابل توجهی افزایش دهد.
منابع
American Thyroid Association. Guidelines for the Management of Thyroid Disease During Pregnancy and the Postpartum
American College of Obstetricians and Gynecologists. Thyroid Disease in Pregnancy
Endocrine Society. Clinical Practice Guideline: Management of Thyroid Dysfunction During Pregnancy
National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Thyroid Disease and Pregnancy
Alexander EK, et al. 2017 Guidelines of the American Thyroid Association for the Diagnosis and Management of Thyroid Disease During Pregnancy and the Postpartum
Brent GA. Mechanisms of Thyroid Hormone Action. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism